Tại sao con không là tờ giấy trắng (The Blank Slate)?

Tại HEI Schools, chúng tôi luôn nhận được những câu hỏi chất chứa ưu tư của phụ huynh: "Tại sao tôi nuôi dạy hai con giống hệt nhau nhưng tính cách chúng lại trái ngược?" hay "Tôi đã làm sai điều gì khi con không phát triển như kỳ vọng?".

Các bậc cha mẹ thật ra chẳng làm gì sai, câu trả lời nằm ở một sự thật khoa học mà Giáo sư Steven Pinker (Đại học Harvard) đã dũng cảm bảo vệ: Trẻ em sinh ra không phải là một tờ giấy trắng được đề cập trong cuốn The Blank Slate, xuất bản năm 2002.

1. Phá vỡ định kiến về "Tờ giấy trắng" dưới góc độ di truyền học

Steven Pinker, trong công trình nghiên cứu về bản chất con người, đã chỉ ra rằng khái niệm Tabula Rasa ( thuật ngữ dùng trong lý thuyết về nhận thức luận để chỉ việc con người sinh ra chưa hề biết gì về thế giới, như một "tờ giấy trắng" và toàn bộ nguồn tri thức được xây dựng dần dần từ trải nghiệm và tri giác về thế giới bên ngoài) là một sai lầm nghiêm trọng. Ông khẳng định việc coi trẻ là tờ giấy trắng không chỉ phản khoa học mà còn "tàn khốc", vì nó phủ nhận bản sắc riêng biệt mà mỗi đứa trẻ mang theo ngay từ khoảnh khắc chào đời.

Hoạt động học kỹ năng xoay tròn, ấn dẹt

Để hiểu sâu hơn, chúng ta cần nhìn vào Nghiên cứu Minnesota về các cặp song sinh nuôi tách biệt (The Minnesota Study of Twins Reared Apart) do Giáo sư Thomas J. Bouchard Jr. thực hiện vào những năm 1990. Nghiên cứu này đã chứng minh rằng: Những cặp song sinh cùng trứng (có bộ gene giống hệt nhau) dù lớn lên trong hai môi trường hoàn toàn khác biệt vẫn có sự tương đồng kinh ngạc về chỉ số IQ, tính cách và thậm chí là các sở thích nhỏ nhất. Từ đó, các nhà nghiên cứu dần tin rằng di truyền đóng góp khoảng 50% vào sự hình thành nhân cách. Trẻ không phải là vật liệu để nhào nặn, mà là một sinh linh đã có sẵn một "bản đồ kiến trúc" nội tại.

2. Giải mã "Hệ điều hành" bẩm sinh: 9 khía cạnh tính khí

Nếu di truyền là bản đồ, thì tính khí (Temperament) chính là "hệ điều hành" của trẻ. Dựa trên nghiên cứu dài hạn nổi tiếng của Alexander Thomas và Stella Chess, chúng ta biết rằng mỗi trẻ sơ sinh đều sở hữu một cấu hình tính khí riêng biệt gồm 9 khía cạnh:

• Mức độ hoạt động: Tần suất cử động thể chất.

• Tính nhịp điệu: Sự đều đặn của các chức năng sinh học.

• Tiếp cận/Rút lui: Cách phản ứng với các kích thích mới.

• Khả năng thích nghi: Tốc độ điều chỉnh trước sự thay đổi.

• Ngưỡng nhạy cảm: Mức độ nhạy cảm của các giác quan.

• Cường độ phản ứng: Mức độ năng lượng của các biểu hiện cảm xúc.

• Tâm trạng: Xu hướng tích cực hay tiêu cực.

• Sự xao nhãng: Khả năng bị phân tâm bởi yếu tố bên ngoài.

• Khoảng chú ý và sự kiên trì: Khả năng theo đuổi mục tiêu.

  
  

Tại HEI Schools Saigon Central, chúng tôi coi 9 khía cạnh này là nền tảng cho các hoạt động giáo dục tại trường. Thay vì ép trẻ phải thay đổi tính khí để thích nghi với trường học, chúng tôi điều chỉnh môi trường để tạo ra sự "khớp" (Goodness of Fit) tối ưu giữa đặc điểm của trẻ và bối cảnh lớp học.

Môi trường tốt giúp trẻ được là chính mình

3. Lý thuyết Epigenetics: Khi "Hạt giống" gặp "Môi trường"

Dù gene đóng vai trò quan trọng, nhưng chúng ta không thể bỏ qua sức mạnh của môi trường. Tuy nhiên, tác động này không diễn ra theo kiểu "vẽ lên giấy".

Nghiên cứu về Di truyền học biểu mẫu (Epigenetics) từ Trung tâm Phát triển Trẻ em Đại học Harvard cho thấy: Môi trường và trải nghiệm sống có thể "bật" hoặc "tắt" các đoạn gene nhất định. Đây chính là lý thuyết "Serve and Return" (Tương tác có hồi đáp). Nếu một đứa trẻ có gene nhút nhát nhưng được nuôi dưỡng trong môi trường an toàn, khuyến khích sự tự tin, gene "nhút nhát" đó có thể được điều chỉnh để trở thành sự "cẩn trọng và quan sát tinh tế".

Đó là lý do tại sao tại HEI Schools Saigon Central xây dựng môi trường giáo dục dựa trên 5 giá trị cốt lõi và các phương pháp học tập chủ động để tối ưu hóa quá trình này:

• Học tập thông qua Dự án (PBL) và Truy vấn (Inquiry-based Learning): Tại HEI, trẻ không học theo cách tiếp nhận một chiều. Chúng tôi khuyến khích Sự tò mò và Sáng tạo (Curiosity and Creativity) bằng cách đặt trẻ vào vị trí trung tâm của hành trình khám phá. Trẻ được tự đặt câu hỏi, tìm kiếm giải pháp và làm chủ kiến thức thông qua các dự án thực tế. Quá trình này thúc đẩy sự Tham gia chủ động (Active Participation), giúp mỗi cá nhân tự tin định hình lộ trình phát triển của chính mình.

  
  

• Nền tảng của sự phát triển: Mọi hoạt động đều được vận hành trong một Văn hóa của sự tin tưởng (Culture of Trust). Khi trẻ cảm thấy an toàn và được tôn trọng, các phản ứng căng thẳng (toxic stress) sẽ bị đẩy lùi, tạo điều kiện cho các gene tích cực về trí tuệ và cảm xúc được biểu hiện.

  
  

• Học tập không biên giới: Triết lý Học tập mọi lúc, mọi nơi (Learning Everywhere, All the Time) khẳng định rằng mỗi góc lớp, mỗi giờ chơi hay lúc chăm sóc cây xanh đều là không gian giáo dục. Tại đây, trẻ được nuôi dưỡng Lối sống bền vững (Sustainable Way of Living) – học cách chịu trách nhiệm với bản thân và môi trường xung quanh ngay từ những năm tháng đầu đời.

  
  

Thay vì đóng khung trẻ trong một khuôn mẫu duy nhất, môi trường tại HEI Schools cung cấp các tương tác đa dạng và chất lượng, giúp các thế mạnh tiềm ẩn trong gene của mỗi đứa trẻ có cơ hội được "kích hoạt" và phát triển tối đa.

Trẻ không chỉ học trong sách vở mà còn học tập qua bạn bè

4. Vai trò của "Môi trường không chia sẻ" và Thuyết Scarr-McCartney

Nhiều cha mẹ cảm thấy có lỗi khi con cái phát triển khác với mong đợi. Tuy nhiên, nghiên cứu của Robert Plomin về "Môi trường không chia sẻ" đã giải tỏa áp lực này. Ông chỉ ra rằng, ngoài gia đình, những trải nghiệm độc đáo bên ngoài (bạn bè, thầy cô, sự kiện ngẫu nhiên) mới là yếu tố định hình cá tính mạnh mẽ hơn cả sự dạy dỗ đồng nhất tại nhà.

Hơn thế nữa, Thuyết Gene - Môi trường của Scarr & McCartney cho rằng trẻ không chỉ là đối tượng thụ động. Trẻ chủ động chọn lựa môi trường phù hợp với thiên hướng gene của mình (Active Correlation). Một đứa trẻ có gene âm nhạc sẽ tự tìm đến những nhạc cụ; một đứa trẻ có gene vận động sẽ bị thu hút bởi sân chơi thể chất.

Nhiệm vụ của các nhà giáo dục tại HEI Schools Saigon Central là cung cấp một "Hệ sinh thái phong phú" để trẻ có thể tìm thấy những gì thuộc về bản nguyên của mình. Chúng tôi tin rằng giáo dục lấy trẻ làm trung tâm (Child-centered) không phải là dạy trẻ cái chúng ta muốn, mà là tạo ra không gian để trẻ tự tìm thấy thế mạnh bẩm sinh của chính mình thông qua phương pháp giáo dục phù hợp.

5. Từ "Người thợ khắc" thành "Người làm vườn"

Steven Pinker đã sử dụng hình ảnh "Hạt giống" để thay thế cho "Tờ giấy trắng". Nếu con là hạt giống hoa hồng, dù bạn bón phân đắt tiền và trồng trên đất mẫu đơn, con vẫn sẽ ra hoa hồng. Thậm chí, nếu bị ép buộc quá mức, hạt giống đó có thể lụi tàn hoặc phát triển lệch lạc.

Khoa học tâm lý gọi đây là Sự tương hợp (Goodness of Fit). Một môi trường giáo dục chất lượng cao phải là nơi hiểu được con là "cây thủy sinh" hay "cây trên cạn". Tại HEI Schools Saigon Central, sự linh hoạt trong phương pháp tiếp cận chính là cách chúng tôi chuẩn bị loại "đất" và "nguồn nước" phù hợp nhất cho từng cá nhân.

• Chúng tôi tôn trọng: Sự khác biệt về cấu hình gene. 

• Chúng tôi thấu hiểu: 9 khía cạnh tính khí bẩm sinh.

• Chúng tôi cung cấp: Một môi trường đa dạng triết lý để trẻ tự do nảy mầm.

Một ví dụ dễ thấy nhất tại HEI Schools Saigon Central là không phải tất cả các trẻ cùng năm sinh sẽ được xếp vào chung một lớp mà sẽ có một bộ Quy Tắc Xếp Lớp (Class Allocation Guidelines) được áp dụng.  Việc xếp lớp không đơn thuần là phân chia theo tuổi, mà là một quá trình cân nhắc kỹ lưỡng, dựa trên sự thấu hiểu từng cá nhân và mong muốn xây dựng một môi trường nơi trẻ vừa cảm thấy an toàn, vừa có cơ hội phát triển toàn diện. Các yếu tố được cân nhắc bao gồm: độ tuổi, tình bạn, cân bằng giới tính, phương pháp dạy & học và sự hòa hợp của tập thể. 

Khi trẻ cảm thấy an toàn, trẻ thoải mái thể hiện năng khiếu bản thân.

Khi chúng ta thôi không coi con là tờ giấy trắng để tô vẽ, chúng ta cũng đồng thời giải phóng bản thân mình khỏi gánh nặng của sự hoàn hảo. Nuôi dạy con là một hành trình "giải mã" hơn là "áp đặt".

Chấp nhận bản tính của trẻ chính là món quà lớn nhất mà chúng ta có thể trao cho con. Chúng ta không cần thay đổi bản chất của trẻ, chúng ta chỉ cần tạo ra một môi trường đủ bao dung và đủ giàu có về trải nghiệm để trẻ tỏa sáng theo cách của riêng mình. Bởi vì cuối cùng, giáo dục không phải là tạo ra những con người giống nhau, mà là thắp sáng những bản sắc khác nhau.

Tài liệu tham khảo:

1. Bouchard, T. J., Jr., Lykken, D. T., McGue, M., Segal, N. L., & Tellegen, A. (1990). Sources of human psychological differences: The Minnesota Study of Twins Reared Apart. Science, 223(4973), 223–250. https://doi.org/10.1126/science.2218526

2. Center on the Developing Child at Harvard University. (2010). Epigenetics and child development: How nature and nurture interact (InBrief). https://developingchild.harvard.edu

3. Pinker, S. (2002). The blank slate: The modern denial of human nature. Viking.

4. Scarr, S., & McCartney, K. (1983). How people make their own environments: A theory of genotype → environment effects. Child Development, 54(2), 424–435. https://doi.org/10.2307/1129703

5. Thomas, A., & Chess, S. (1977). Temperament and development. Brunner/Mazel.