Vì sao trẻ mầm non "lúc chào, lúc không"? giải mã dưới góc nhìn khoa học Bắc Âu
- 27 thg 6
- 9 phút đọc
Một tình huống rất đỗi quen thuộc và thường xuyên diễn ra trong nhịp sống hằng ngày, nhưng lại chứa đựng vô vàn những giằng xé nội tâm của các bậc làm cha mẹ. Hai mẹ con bước vào một không gian hẹp như thang máy. Bên trong đã có sẵn một vài người lớn tuổi. Đứa trẻ 4 hoặc 5 tuổi, vốn bình thường lém lỉnh và nói năng rành rọt, bỗng dưng lùi lại, đứng nép chặt sau lưng mẹ, cúi gầm mặt và tuyệt nhiên giữ im lặng. Người lớn tuổi nhìn sang, nhẹ nhàng nhưng mang đầy tính giáo huấn: "Chào bà đi con, gặp người lớn thì phải khoanh tay chào chứ!"
Người mẹ lúc này rơi vào trạng thái bối rối, vội vàng cười gượng để giữ thể diện, trong khi đứa trẻ hoặc lí nhí một cách miễn cưỡng, hoặc phụng phịu lùi lại sâu hơn: "Nhưng con không quen bà!". Điều khiến nhiều phụ huynh cảm thấy khó hiểu và đôi khi bực bội là chỉ mười phút trước đó thôi, chính đứa trẻ ấy vừa tự tin vẫy tay chào người bác hàng xóm quen thuộc mà không cần bất kỳ ai phải nhắc nhở.
Từ bao đời nay, một thành kiến đã bám rễ sâu vào tiềm thức của nhiều thế hệ: Một đứa trẻ ngoan là một đứa trẻ biết chào hỏi mọi lúc, mọi nơi, và bất cứ ai không làm được điều đó đều bị gán mác là "nhát gan", "thiếu giáo dục" hoặc "bất lịch sự". Tuy nhiên, dưới góc nhìn của tâm lý học phát triển và giáo dục mầm non hiện đại, sự im lặng của trẻ trong những khoảnh khắc đó mang một ý nghĩa hoàn toàn khác. Việc trẻ "lúc chào, lúc không" không xuất phát từ sự thiếu lễ phép, mà là một minh chứng cho thấy não bộ của trẻ đang phát triển vô cùng khỏe mạnh và đúng quy luật.
1. Trẻ im lặng khi gặp người lạ: Cơ chế phòng vệ tự nhiên của não bộ
Ở lứa tuổi 4-6, não bộ của trẻ đang trải qua một giai đoạn tái cấu trúc mạnh mẽ, đặc biệt là ở bán cầu não trước – nơi chịu trách nhiệm cho các chức năng điều hành, nhận diện xã hội và đánh giá rủi ro. Trẻ không còn là những em bé sơ sinh mỉm cười với bất kỳ ai bế ẵm mình. Giai đoạn này, trẻ bắt đầu hình thành khả năng phân loại các mối quan hệ xã hội một cách rõ rệt.
Theo các nghiên cứu nền tảng về tâm lý học phát triển, trẻ đang vận dụng "Thuyết Tâm Trí" (Theory of Mind) để đánh giá ý định của người đối diện. Trẻ nhận thức rất rõ: Đây là cô giáo, người mang lại cảm giác an toàn; còn kia là một người lạ trong thang máy, một ẩn số chưa được xác định. Việc trẻ dừng lại, lẩn tránh ánh nhìn và không vội vàng cất tiếng chào thực chất là một chuỗi xử lý thông tin phức tạp của hệ thần kinh nhằm bảo vệ bản thân. Đây là một cơ chế phòng vệ bản năng hoàn toàn tự nhiên.
Trong tài liệu Nền tảng Chương trình Giáo dục Mầm non Quốc gia Phần Lan (National Core Curriculum for Early Childhood Education and Care), các chuyên gia giáo dục nhấn mạnh rằng trẻ em học tập và phát triển tốt nhất khi chúng cảm thấy thực sự an toàn và được bảo vệ về mặt cảm xúc. Tài liệu chỉ rõ rằng những trải nghiệm cảm xúc tích cực và các mối quan hệ tương tác mang tính bảo bọc sẽ thúc đẩy quá trình học hỏi của trẻ. Khi người lớn ép buộc trẻ phải tương tác (chào hỏi) với người lạ trong lúc trẻ đang cảm thấy bất an, chúng ta đã trực tiếp phá vỡ lớp màng an toàn tâm lý này, đi ngược lại với nguyên tắc tôn trọng nhịp độ phát triển tự nhiên của trẻ.
2. Lời chào xã giao và ranh giới an toàn của một đứa trẻ
Trong nhiều nền văn hóa, đặc biệt là văn hóa Á Đông, lời chào được xem là thước đo của sự ngoan ngoãn và đôi khi, nó trở thành "thể diện" của cha mẹ trước mặt người ngoài. Khi một đứa trẻ từ chối chào, người lớn thường có xu hướng hoảng sợ vì sợ bị đánh giá là không biết dạy con. Ngay lập tức, họ dùng quyền uy để chen ngang vào quá trình đánh giá an toàn của trẻ bằng những câu hối thúc: "Chào đi con! Sao con hư thế?".
Hành động này mang lại một hệ lụy tâm lý vô cùng sâu sắc. Khi bị ép buộc lặp đi lặp lại, đứa trẻ nhận được một thông điệp vô hình nhưng sắc bén: Cảm giác an toàn và sự không thoải mái của con không quan trọng bằng việc làm hài lòng người khác.
Chúng ta luôn dạy trẻ phải biết tự bảo vệ cơ thể, dạy trẻ cách nói "Không" với người lạ mặt để phòng tránh nguy cơ xâm hại. Thế nhưng, chính chúng ta lại đang tước đoạt đi "quyền tự chủ thân thể và cảm xúc" của trẻ mỗi khi ép chúng phải khoanh tay, cúi đầu hay tươi cười với một người mà trực giác của chúng đang báo động là "không an toàn". Một đứa trẻ phải bỏ qua cảm xúc thật của mình để phục tùng những nghi thức xã giao ép buộc sẽ dần mất đi khả năng thiết lập ranh giới cá nhân vững chắc khi trưởng thành.
Chương trình Giáo dục Sớm Te Whāriki của New Zealand – một trong những chương trình giáo dục mầm non tiên tiến nhất thế giới – đặt nền tảng trên triết lý trao quyền (Empowerment) và bảo vệ sức khỏe tinh thần (Well-being/Mana atua) cho trẻ. Triết lý này khẳng định rằng mọi kỳ vọng về mặt xã hội phải được xây dựng trên sự tự nguyện và cảm giác thuộc về (Belonging) của đứa trẻ. Trẻ em chỉ có thể thực hành các kỹ năng xã hội như chào hỏi một cách thực tâm khi chúng được trao quyền làm chủ cảm xúc của mình, thay vì bị điều khiển bởi sự ép buộc từ quyền lực của người lớn.
3. Vì sao con vẫn "đóng băng" trước người quen lâu ngày mới gặp?
Không chỉ khép mình trước người hoàn toàn xa lạ, nhiều trẻ lứa tuổi mầm non đôi khi cũng "đóng băng" trước cả những người thân trong gia đình như ông bà ở quê lâu ngày mới gặp, hay những người hàng xóm sống ngay cạnh nhà. Phụ huynh thường thắc mắc: "Người quen mà, sao con lại hành xử như vậy?"
Thực tế, đối với lứa tuổi 4-6, khái niệm "người quen" rất khác so với người lớn. Nếu trẻ ít tiếp xúc, hoặc chỉ gặp một vài lần trong tháng, những người họ hàng này vẫn bị não bộ của trẻ xếp vào nhóm "cần thời gian để khởi động lại cảm giác an toàn". Hơn nữa, nếu sự xuất hiện của những người này luôn đi kèm với những lời chất vấn áp lực như "Đi học về không biết chào ông à?" hay "Cháu dạo này lầm lì thế?", đứa trẻ sẽ ngay lập tức liên kết việc chào hỏi với sự phê bình và cảm giác tiêu cực. Khi đó, trẻ không chào vì chúng đang sợ hãi việc phải đối mặt với những lời phán xét tiếp theo.
Trong Chương trình Giáo dục Mầm non của Việt Nam, các mục tiêu giáo dục liên quan đến kỹ năng xã hội được thiết kế theo hướng tiếp cận dần dần và tôn trọng sự phát triển tâm sinh lý của trẻ. Chương trình quy định trẻ cần được hướng dẫn để thực hiện một số hành vi văn hóa và giao tiếp như chào tạm biệt, cảm ơn thông qua các hoạt động giáo dục nhẹ nhàng. Điều này cho thấy, ngay cả trong khung chuẩn giáo dục quốc gia, việc hình thành thói quen chào hỏi được xem là một quá trình nuôi dưỡng nhận thức xã hội, đòi hỏi sự kiên nhẫn, chứ không phải là một phản xạ máy móc có thể ép buộc đạt được ngay tức khắc.
4. Bốn bước khoa học giúp con cất lời chào từ sự tự nguyện
Để phá vỡ thành kiến xưa cũ và thực sự giúp trẻ hình thành thói quen chào hỏi từ sự chân thành, người lớn cần chuyển dịch từ vai trò "người phán xét" sang "người làm gương và đồng hành". Dưới đây là những bước đi thiết thực dựa trên nền tảng tâm lý học và giáo dục sớm:
Bước 1: Không ép buộc, hãy làm gương (Role-modeling)
Trong tình huống ở thang máy hoặc nơi công cộng với người hoàn toàn xa lạ, hãy nhớ rằng trẻ 4-6 tuổi không có nghĩa vụ phải chào tất cả mọi người. Thay vì chỉ trích con, cha mẹ hãy tự mình mỉm cười và cất tiếng chào người đối diện một cách tự nhiên nhất. Trẻ em là những bản sao tuyệt vời. Khi chứng kiến cha mẹ liên tục thực hiện hành vi lịch sự một cách vui vẻ và an toàn, trẻ sẽ tự động sao chép hành vi đó khi chúng cảm thấy sẵn sàng.
Bước 2: Cung cấp thời gian "chờ" (Wait time) và thấu hiểu cảm xúc
Khi gặp người quen nhưng trẻ chưa kịp phản ứng, đừng vội vàng thúc giục. Hãy cho trẻ khoảng không gian để quan sát và "làm nóng".
Theo Cẩm nang 10 Nguyên tắc giao tiếp giữa giáo viên và trẻ tại HEI Schools, nguyên tắc số 6 nhấn mạnh việc "Thừa nhận cảm xúc của trẻ trước khi hướng dẫn hành vi". Khi trẻ sợ hãi hoặc chưa muốn chào, việc thấu hiểu cảm giác đó sẽ giúp trẻ bình tĩnh lại thay vì bộc phát các phản ứng tiêu cực. Đồng thời, nguyên tắc số 7 khuyến khích việc "Tạo không gian cho trẻ suy nghĩ và trả lời" bằng kỹ thuật chờ từ 3-5 giây ("wait time"). Việc tránh hỏi dồn dập và cho trẻ thời gian xử lý thông tin sẽ giúp trẻ tự diễn đạt và phản hồi một cách tự tin hơn.
Bước 3: Chuẩn bị tâm lý từ trước (Scaffolding)
Việc bất ngờ đối mặt với một tình huống xã hội có thể làm trẻ choáng ngợp. Cha mẹ có thể "giàn giáo" (scaffold) trước cho trẻ bằng cách thông báo: "Cuối tuần này nhà mình sẽ về thăm bà ngoại. Bà ngoại rất yêu con. Khi về đến nơi, mẹ con mình cùng chạy lại ôm và chào bà thật to nhé!". Sự chuẩn bị trước giúp giảm bớt yếu tố bất ngờ và trao cho trẻ cảm giác làm chủ tình huống.
Bước 4: Tạo ra những nghi thức chào hỏi sáng tạo
Nếu trẻ cảm thấy áp lực với lời chào truyền thống, hãy để trẻ tự sáng tạo ra cách chào hỏi của riêng mình. Đó có thể là một cái đập tay (high-five) nhí nhảnh với chú hàng xóm, một cái nháy mắt với ông nội, hay một nụ cười thật tươi. Việc biến lời chào thành một trò chơi thú vị sẽ gỡ bỏ hoàn toàn sự ức chế hành vi, giúp trẻ có động lực tương tác một cách vui vẻ.
Lời kết: Chờ đợi một lời chào tự nguyện
Đã đến lúc chúng ta cần rũ bỏ lớp áo thành kiến nặng nề của quá khứ. Việc đánh giá nhân cách hay phẩm chất của một đứa trẻ, hoặc đánh giá năng lực làm cha mẹ chỉ qua một lời chào khiên cưỡng trong thang máy là một sự nhìn nhận thiếu khoa học và thiếu sự bao dung.
Một nền giáo dục văn minh và thấu cảm là nền giáo dục biết tôn trọng sự phát triển cảm xúc bên trong của đứa trẻ hơn là những quy chuẩn xã giao hình thức bên ngoài. Một đứa trẻ không vội vàng cất tiếng chào không phải là một đứa trẻ hư; đó chỉ là một em bé đang cẩn trọng đánh giá thế giới, đang học cách bảo vệ bản thân và cần thêm một chút thời gian để cảm thấy an toàn.
Hãy cứ là những người lớn lịch thiệp, vui vẻ chào hỏi thế giới xung quanh. Hãy kiên nhẫn làm gương và chờ đợi. Bởi vì khi lớp vỏ bọc sợ hãi được gỡ bỏ, khi sự tin tưởng được lấp đầy, đứa trẻ sẽ tự động cất lên tiếng chào. Và lời chào ấy, xuất phát từ một trái tim an toàn và tự nguyện, chắc chắn sẽ là lời chào đẹp đẽ và vang vọng nhất.
Tài liệu tham khảo
Finnish National Agency for Education. (2016). National core curriculum for early childhood education and care 2016. Juvenes Print.
Ministry of Education, New Zealand. (2017). Te Whāriki: He whāriki mātauranga mō ngā mokopuna o Aotearoa: Early childhood curriculum. Government Print.
Ministry of Education and Training, Vietnam. (2021). Chương trình Giáo dục Mầm non (Ban hành kèm theo Thông tư số 51/2020/TT-BGDĐT ngày 31 tháng 12 năm 2020 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo). Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam.
Premack, D., & Woodruff, G. (1978). Does the chimpanzee have a theory of mind? Behavioral and Brain Sciences, 1(4), 515–526. https://doi.org/10.1017/S0140525X0007651X
Bruner, J. S., & Ross, G. (1976). The role of tutoring in problem solving. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 17(2), 89–100. https://doi.org/10.1111/j.1469-7610.1976.tb00381.x
Bình luận