Tại sao trẻ thích được làm “người chiến thắng” trong các trò chơi

Trong các hoạt động vui chơi của trẻ, việc mong muốn trở thành “người chiến thắng” là hiện tượng phổ biến. Trẻ thường tỏ ra phấn khích khi giành chiến thắng và thất vọng rõ rệt khi thua cuộc. Dưới góc nhìn tâm lý học phát triển, đây không phải là biểu hiện của tính hiếu thắng đơn thuần, mà phản ánh những cơ chế sinh học, nhận thức và xã hội quan trọng đang định hình nhân cách và động lực học tập của trẻ.

Chiến thắng và hệ thống phần thưởng của não bộ

Khi trẻ đạt được chiến thắng, não giải phóng dopamine

Từ góc độ khoa học thần kinh, cảm giác chiến thắng có mối liên hệ chặt chẽ với hệ thống phần thưởng (reward system) của não bộ. Khi trẻ đạt được chiến thắng, não giải phóng dopamine; chất dẫn truyền thần kinh đóng vai trò trung tâm trong cảm giác hứng thú, động lực và học tập (Schultz, 2015). Dopamine không chỉ tạo cảm giác vui sướng tức thời, mà còn giúp não ghi nhớ hành vi dẫn đến kết quả tích cực, từ đó thúc đẩy trẻ muốn lặp lại hành vi đó trong tương lai.

Nghiên cứu của Berridge và Kringelbach (2015) cho thấy các trải nghiệm mang tính “thành công” kích hoạt mạnh mẽ vùng nhân accumbens, giúp hình thành mối liên kết giữa nỗ lực và phần thưởng. Đối với trẻ nhỏ, chiến thắng trong trò chơi vì thế trở thành một tín hiệu sinh học mạnh mẽ khẳng định rằng “mình đã làm đúng”.

Chiến thắng như nền tảng hình thành niềm tin vào năng lực bản thân

Không dừng lại ở phản ứng sinh học, chiến thắng còn đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển niềm tin vào năng lực bản thân (self-efficacy). Theo Bandura (1997), self-efficacy được hình thành chủ yếu thông qua các trải nghiệm thành công trực tiếp. Khi trẻ thắng một trò chơi, trẻ không chỉ vui mà còn nội tâm hóa thông điệp: “Con có thể làm được.”

Việc được công nhận giúp trẻ cảm thấy mình có giá trị trong tập thể

Niềm tin này ảnh hưởng lâu dài đến động lực học tập, sự kiên trì và khả năng đối mặt với thử thách. Trẻ có self-efficacy cao thường sẵn sàng thử nghiệm, ít né tránh nhiệm vụ khó và phục hồi nhanh hơn sau thất bại. Vì vậy, mong muốn chiến thắng ở trẻ có thể được hiểu như một nhu cầu phát triển tự nhiên nhằm củng cố cảm nhận tích cực về bản thân.

Vai trò của sự công nhận xã hội

Bên cạnh yếu tố cá nhân, chiến thắng còn mang ý nghĩa xã hội rõ rệt. Trong môi trường nhóm, người chiến thắng thường nhận được sự chú ý, lời khen và sự công nhận từ người lớn cũng như bạn bè. Theo lý thuyết phát triển tâm lý xã hội của Erikson (1963), trẻ ở giai đoạn mầm non và đầu tiểu học đang hình thành cảm giác chủ động và năng lực; việc được công nhận giúp trẻ cảm thấy mình có giá trị trong tập thể.

Nghiên cứu của Harter (2012) cho thấy sự khích lệ tích cực từ môi trường xã hội có thể tăng cường lòng tự trọng và động lực nội tại của trẻ. Do đó, chiến thắng không chỉ là kết quả cá nhân, mà còn là một hình thức xác nhận xã hội giúp trẻ cảm thấy mình thuộc về nhóm.

Khao khát chiến thắng và nỗi sợ thất bại: một ranh giới cần phân biệt

Thất bại trở thành cơ hội học tập

Điều quan trọng là cần phân biệt giữa khao khát chiến thắng và nỗi sợ thất bại. Ở giai đoạn đầu đời, phần lớn trẻ mong muốn chiến thắng vì niềm vui đạt được và cảm giác làm chủ, hơn là vì sợ bị đánh giá khi thua. Theo Dweck (2006), khi trẻ được nuôi dưỡng trong môi trường chú trọng nỗ lực và quá trình, chiến thắng được nhìn nhận như kết quả của cố gắng, còn thất bại trở thành cơ hội học tập.

Ngược lại, nếu môi trường nhấn mạnh quá mức vào kết quả, trẻ có thể dần chuyển từ mong muốn thắng sang sợ thua, dẫn đến lo âu và né tránh thử thách. Điều này cho thấy vai trò quan trọng của người lớn trong việc định hướng cách trẻ nhìn nhận thắng thua.

Chiến thắng như một cơ chế học tập hiệu quả

Từ góc nhìn giáo dục, trò chơi có thắng thua mang lại phản hồi tức thời, một yếu tố quan trọng trong học tập. Theo Skinner (1953), phản hồi rõ ràng và kịp thời giúp hành vi được củng cố hiệu quả hơn. Trẻ dễ dàng nhận ra mối liên hệ giữa hành động và kết quả, từ đó điều chỉnh chiến lược trong những lần chơi tiếp theo.

Chính vì vậy, chiến thắng trong trò chơi không chỉ thỏa mãn cảm xúc, mà còn đóng vai trò như một “công cụ học tập” giúp trẻ phát triển tư duy linh hoạt và kỹ năng giải quyết vấn đề.

Kết luận

Việc trẻ thích được làm người chiến thắng trong các trò chơi là kết quả của sự tương tác phức hợp giữa sinh học, tâm lý và xã hội. Chiến thắng kích hoạt hệ thống phần thưởng của não bộ, củng cố niềm tin vào năng lực bản thân, mang lại sự công nhận xã hội và cung cấp phản hồi học tập hiệu quả. Hiểu đúng hiện tượng này giúp phụ huynh và giáo viên không chỉ khuyến khích tinh thần cạnh tranh lành mạnh, mà còn biết cách đồng hành cùng trẻ trong cả chiến thắng lẫn thất bại, từ đó nuôi dưỡng sự phát triển cảm xúc và nhân cách toàn diện.

Tài liệu tham khảo

Bandura, A. (1997). Self-efficacy: The exercise of control. New York, NY: Freeman.

Berridge, K. C., & Kringelbach, M. L. (2015). Pleasure systems in the brain. Neuron, 86(3), 646–664. https://doi.org/10.1016/j.neuron.2015.02.018

Dweck, C. S. (2006). Mindset: The new psychology of success. New York, NY: Random House.

Erikson, E. H. (1963). Childhood and society (2nd ed.). New York, NY: Norton.

Harter, S. (2012). The construction of the self: Developmental and sociocultural foundations (2nd ed.). New York, NY: Guilford Press.

Schultz, W. (2015). Neuronal reward and decision signals: From theories to data. Physiological Reviews, 95(3), 853–951. https://doi.org/10.1152/physrev.00023.2014

Skinner, B. F. (1953). Science and human behavior. New York, NY: Macmillan