Góc nhìn HEI Schools #43: Giáo dục mầm non trong kỷ nguyên A.I

Trong quá trình đồng hành cùng hàng ngàn gia đình, HEI Schools thường nhận được một câu hỏi đầy trăn trở từ các bậc phụ huynh: "Thế giới đang thay đổi quá nhanh, làm sao để chuẩn bị hành trang tốt nhất cho con cái chúng ta từ những năm tháng đầu đời?". Để trả lời câu hỏi này một cách thấu đáo, thay vì nhìn vào những giáo trình hiện tại, chúng ta cần nhìn vào bức tranh vĩ mô của sự dịch chuyển thời đại. Sự bùng nổ của trí tuệ Nhân tạo (A.I) đang định hình lại hoàn toàn khái niệm về "sự thành công", và hệ thống giáo dục từ đại học cho đến mầm non buộc phải có một cuộc cách mạng sâu sắc.

Bức tranh tương phản: Cú sốc mang tên trí tuệ nhân tạo A.I

Hãy nhìn lại một thực tế đang diễn ra ngay lúc này. Cách đây chỉ 5 năm, tức là một năm trước khi làn sóng A.I thực sự bùng nổ, ngành Khoa học Máy tính (Computer Science - CS) là ngành học "nóng" nhất toàn cầu. Tại các trường đại học hàng đầu thế giới, để giành được một suất nhập học, hồ sơ của các ứng viên phải trải qua sự cạnh tranh khốc liệt đến mức nghẹt thở. Thế nhưng năm nay, thực tế lại đang diễn ra một cách tàn khốc: các sinh viên ngành CS ra trường đang phải vật lộn để tìm kiếm việc làm, cho dù họ là những cá nhân xuất sắc nhất với bảng điểm hoàn hảo. Trí tuệ nhân tạo đã thực sự thay đổi cuộc chơi. Những dòng code cơ bản, những thuật toán phân tích dữ liệu mà con người mất hàng tuần để xử lý, nay được A.I hoàn thiện trong vài giây.

Câu chuyện này nghe có vẻ mới mẻ, nhưng với những ai đã trải qua nhiều thăng trầm của nền giáo dục và kinh tế thị trường, đây thực chất là một kịch bản lặp lại.

Khi thế hệ 7x, 8x bước chân vào đại học vào cuối những năm thập niên 90, danh sách các ngành học phổ biến nhất xoay quanh Cử nhân Ngôn ngữ Anh, Du lịch, Kế toán, Xuất nhập khẩu hoặc các ngành tự nhiên như Cơ khí, Chế tạo máy, Sinh học, Hóa học. Kết quả là gì? Hầu hết các sinh viên tốt nghiệp thời kỳ đó đều làm trái nghề hoặc có một sự nghiệp khác xa hoàn toàn với những gì họ được học trên giảng đường.

Nhìn lướt qua các chỉ tiêu tuyển sinh đại học hiện tại, chúng ta lại thấy một bức tranh tương đồng đầy lo ngại. Hàng loạt các chuyên ngành như Quản trị kinh doanh, Công nghệ thông tin, Truyền thông đang thu hút một lượng khổng lồ sinh viên, trong khi thị trường lao động đang dần bão hòa và không còn cần một lượng nhân sự khổng lồ mang tính chất thao tác lặp lại như vậy nữa. Gần như chắc chắn, phần lớn lứa sinh viên này sau 5 năm ra trường sẽ lại tiếp tục làm trái ngành, trái nghề. Sự khập khiễng giữa đào tạo đại học và nhu cầu thực tế của xã hội lại một lần nữa phơi bày.

Khi "trí tuệ" không còn là lợi thế cạnh tranh duy nhất

Thời kỳ cuối những năm 90 đầu 2000, bất kỳ ai có một chút kiến thức chuyên môn, cộng thêm sự nhanh nhạy với thời cuộc và một chút vốn liếng tiếng Anh đều có thể nhanh chóng vươn lên thành công. Gần như xã hội lúc bấy giờ không quá quan tâm đến việc bạn ra trường với tấm bằng gì. Thậm chí, rất nhiều nhà lãnh đạo, những người tiên phong trong lĩnh vực công nghệ thông tin hiện nay tại Việt Nam đã trưởng thành từ giai đoạn đó mà không hề sở hữu một tấm bằng đại học đúng chuyên ngành. Họ thành công không phải vì họ có kiến thức hàn lâm sâu rộng nhất, mà vì họ có khả năng thích nghi bén nhạy nhất.

Ngày nay, khi làn sóng A.I đổ bộ, nền kinh tế đang chứng kiến một hiện tượng chưa từng có: "Khi trí tuệ không còn khan hiếm ...". Nếu như trước đây, kiến thức và khả năng ghi nhớ, xử lý thông tin là thước đo của sự ưu tú, thì nay, A.I đã biến những điều đó thành một loại hàng hóa phổ thông.

Các ngành đang lên hiện nay như Logistics, Quản lý chuỗi cung ứng, Chăm sóc sức khỏe, Tâm lý học ứng dụng hay Kỹ thuật công nghệ cao, hoặc Thợ sửa điện nước lại đang thiếu hụt trầm trọng nhân sự chất lượng. 

Hệ thống đào tạo truyền thống không thể bắt kịp. Một phần vì các trường đại học không đủ lượng giảng viên chuyên ngành từ Bộ Giáo dục và Đào tạo để tăng chỉ tiêu tuyển sinh. Phần khác, những cá nhân thực sự xuất sắc trong các lĩnh vực này đang bị các tập đoàn, doanh nghiệp thu hút bằng mức thu nhập khổng lồ, bỏ xa mức lương của một giảng viên đại học. Hơn nữa, những giảng viên thuộc thế hệ cũ, chỉ còn một thập kỷ nữa là nghỉ hưu, khó lòng có đủ thời gian và động lực để tái cấu trúc hoàn toàn bài giảng của mình. Họ đành lên lớp với những hệ thống kiến thức đã dần trở nên lạc hậu.

Vậy, giữa một tương lai đầy biến động và bất định, điều gì sẽ giữ cho con người đứng vững? Câu trả lời không nằm ở bằng cấp. Những người sống sót và phát triển tốt nhất qua những biến động này chính là những cá nhân sở hữu năng lực thích nghi cao, sức bền tâm lý (resilience), khả năng tự phục hồi sau thất bại, và tư duy giải quyết vấn đề linh hoạt.

Sự bất định mang theo những thách thức khổng lồ, nhưng đồng thời cũng mở ra vô vàn cơ hội mới. Khi thế hệ cũ an phận giữ chỗ tại các mô hình vận hành kiểu cũ đang dần lỗi thời, thế hệ trẻ sẽ có cơ hội bắt nhịp, sáng tạo nên những mô hình mới, những sản phẩm mang tính đột phá và nhân bản hơn rất nhiều.

Giai đoạn vàng 12 tháng - 8 tuổi: xây dựng "hệ điều hành" của sự thích nghi

Từ thực tế của thị trường lao động và câu chuyện của các sinh viên đại học, phụ huynh có con nhỏ trong độ tuổi mầm non và tiểu học (12 tháng đến 8 tuổi) cần có một cái nhìn hoàn toàn khác về lộ trình giáo dục của con mình.

Tại HEI Schools Saigon Central, hệ thống giáo dục được thiết kế linh hoạt dựa trên nền tảng khoa học thực chứng của khung chương trình giáo dục mầm non Phần Lan và Việt Nam

Lời khuyên từ các chuyên gia giáo dục và tâm lý học là: Hãy ngừng việc ám ảnh bởi việc nhồi nhét kiến thức sớm. Nếu 70-80% kiến thức chuyên môn mà trẻ học hôm nay sẽ thay đổi sâu sắc và lỗi thời trong 10-15 năm tới, thì việc ép một đứa trẻ 3 tuổi ghi nhớ mặt chữ, nói tiếng Anh như gió hay một đứa trẻ 5 tuổi phải giải toán nhanh như máy tính là một sự đầu tư sai lệch. Bạn đang cố gắng cạnh tranh ở những hạng mục mà trí tuệ nhân tạo luôn luôn vô địch.

Thay vào đó, theo khoa học thần kinh (neuroscience), giai đoạn từ 1 đến 8 tuổi là thời điểm "cửa sổ vàng" để phát triển chức năng điều hành não bộ (Executive Function). Đây là bộ kỹ năng bao gồm khả năng tập trung, kiểm soát xung động, ghi nhớ làm việc (working memory) và sự linh hoạt trong nhận thức (cognitive flexibility). Trẻ có chức năng điều hành tốt là những đứa trẻ biết tự điều chỉnh cảm xúc khi gặp khó khăn, biết đưa ra nhiều giả thuyết khác nhau khi giải quyết một vấn đề, và không dễ dàng bỏ cuộc khi vấp ngã. Đây chính là gốc rễ của năng lực thích nghi cao mà chúng ta vừa nhắc đến.

Tại HEI Schools Saigon Central, hệ thống giáo dục được thiết kế linh hoạt dựa trên nền tảng khoa học thực chứng của khung chương trình giáo dục mầm non Phần Lan và Việt Nam nhằm mục tiêu duy nhất: Đào tạo ra những con người không thể bị thay thế bởi máy móc.

1. Học qua chơi (Play-Based Learning): nơi sự sáng tạo khởi nguồn

Trẻ em không học qua việc nghe giảng thụ động. Trẻ học thông qua các trải nghiệm giác quan và sự tương tác với môi trường. Khi trẻ say sưa xây dựng một tháp khối gỗ (Block Play), chúng không chỉ đang chơi. Chúng đang thử nghiệm các quy luật vật lý, học về trọng lực, sự cân bằng, và quan trọng nhất là học cách đối diện với sự thất bại khi tháp gỗ đổ sập. Thay vì can thiệp và chỉ cho trẻ "cách xếp đúng", các giáo viên tại HEI Schools được đào tạo để quan sát và đặt những câu hỏi mở: "Con nghĩ xem tại sao khối gỗ này lại rơi xuống nhỉ? Chúng ta có thể làm cách nào để nó đứng vững hơn?". Quá trình tự tìm ra giải pháp này xây dựng nền tảng tư duy phản biện thứ mà AI không thể sao chép.

Sự khác biệt lớn nhất giữa con người và máy móc chính là sự thấu cảm (empathy) và trí tuệ cảm xúc (EQ)

Bên cạnh đó, môi trường lớp học tại HEI Schools là một "người thầy thứ ba". Các dự án học tập không được vạch sẵn từ trước một cách cứng nhắc, mà xuất phát từ chính sự tò mò của trẻ. Nếu một ngày trẻ phát hiện ra một chiếc lá đổi màu trong sân trường, toàn bộ dự án của tuần đó có thể sẽ chuyển hướng sang việc khám phá mùa thu, thời tiết, sinh học của thực vật và nghệ thuật màu sắc. Khả năng linh hoạt thay đổi kế hoạch, làm việc nhóm, phân công nhiệm vụ và thuyết trình về kết quả dự án chính là mô hình thu nhỏ của cách thế giới thực vận hành. Ở đó, sự mơ hồ không phải là điều đáng sợ, mà là không gian cho sự sáng tạo.

2. Giáo dục cảm xúc và xã hội (Socio-Emotional Learning - SEL)

Sự khác biệt lớn nhất giữa con người và máy móc chính là sự thấu cảm (empathy) và trí tuệ cảm xúc (EQ). Một đứa trẻ 4 tuổi biết nhận diện cơn tức giận của mình, gọi tên được cảm xúc và biết cách hít thở sâu để bình tĩnh lại sẽ trở thành một người lớn có khả năng chịu đựng áp lực cao (resilience) trong những môi trường làm việc đầy biến động sau này. Tại HEI Schools, giáo dục cảm xúc không phải là một môn học rời rạc, mà được lồng ghép vào từng phút giây sinh hoạt: từ giờ ăn, vòng tròn chia sẻ (HEI Time) cho đến những cuộc xung đột tranh giành đồ chơi ngoài sân cỏ. Tại HEI Schools, chúng tôi không đánh giá tính cách của trẻ, mà hướng dẫn trẻ nhận trách nhiệm và giải quyết hệ quả.

3. Là cha mẹ, chúng ta cần làm gì?

Đứng trước sự bất định của tương lai, ba mẹ không nên cảm thấy hoang mang, mà hãy xem đây là cơ hội để cởi trói cho bản thân khỏi những áp lực thành tích truyền thống. Để đồng hành cùng con từ độ tuổi 12 tháng đến 8 tuổi, chuẩn bị cho tương lai A.I, ba mẹ có thể áp dụng các chiến lược sau:

• Tập trung vào sự tự lập: Tự lập là bước đầu tiên của năng lực thích nghi. Hãy để trẻ tự làm những việc trong khả năng như xúc ăn, tự mặc quần áo, tự dọn đồ chơi. Một đứa trẻ không thể làm chủ những kỹ năng sinh tồn cơ bản thì không thể làm chủ được sự thay đổi của thế giới.

  
  

• Trân trọng sự nhàm chán: Đừng lấp đầy thời gian biểu của trẻ bằng các lớp học ngoại khóa hay thiết bị điện tử. Khoảng thời gian trống trải, có vẻ "nhàm chán", chính là lúc não bộ kích hoạt sự tưởng tượng và tư duy sáng tạo mạnh mẽ nhất.

  
  

• Khen ngợi nỗ lực thay vì tố chất: Khi trẻ làm tốt, hãy nói: "Mẹ thấy con đã vô cùng kiên nhẫn để hoàn thành bức tranh này", thay vì "Con của mẹ thông minh quá". Điều này xây dựng tư duy phát triển (Growth Mindset), giúp trẻ hiểu rằng năng lực là thứ có thể rèn luyện, và thất bại chỉ là dữ liệu để làm lại tốt hơn.

  
  

• Ưu tiên môi trường học tập tương tác: Hãy chọn một ngôi trường mầm non coi trọng sự phát triển tổng hòa (well-being) hơn là một ngôi trường chỉ chú trọng khoe khoang việc trẻ biết đọc, biết viết sớm. Trẻ cần môi trường an toàn về mặt tâm lý để dám thử sai và học cách làm việc cùng con người.

  
  

Chúng ta không thể dự đoán chính xác thế giới của 15 hay 20 năm nữa sẽ sử dụng công nghệ gì, ngôn ngữ lập trình nào hay ngành nghề nào sẽ lên ngôi. Nhưng chúng ta có thể chắc chắn một điều: một cá nhân có nội lực vững vàng, có sự tò mò không giới hạn, có khả năng thấu cảm và một sức bền tâm lý tuyệt vời sẽ luôn tìm được chỗ đứng của mình, dù thế giới có đảo lộn ra sao.

Thay vì lo lắng, hãy bắt đầu trao quyền cho trẻ ngay từ những năm tháng đầu đời. Nền tảng vững chắc nhất không được xây dựng bằng những bài kiểm tra, mà bằng những đôi tay tự do khám phá và những trái tim biết yêu thương.

Tài liệu tham khảo

1. Center on the Developing Child at Harvard University. (2011). Building the Brain’s "Air Traffic Control" System: How Early Experiences Shape the Development of Executive Function (Working Paper No. 11). Harvard University.

2. Collaborative for Academic, Social, and Emotional Learning (CASEL). (2020). CASEL Framework: What is SEL? CASEL.

3. Diamond, A. (2013). Executive functions. Annual Review of Psychology, 64(1), 135–168.

4. Dweck, C. S. (2006). Mindset: The New Psychology of Success. Random House.

5. Eloundou, T., Manning, S., Mishkin, P., & Rock, D. (2023). GPTs are GPTs: An Early Look at the Labor Market Impact Potential of Large Language Models. arXiv preprint arXiv:2303.10130.

6. Finnish National Agency for Education. (2018). National Core Curriculum for Early Childhood Education and Care 2018. Opetushallitus.

7. Masten, A. S. (2014). Ordinary Magic: Resilience in Development. Guilford Press.

8. Sahlberg, P., & Doyle, W. (2019). Let the Children Play: How More Play Will Save Our Schools and Help Our Children Thrive. Oxford University Press.