Giải mã “Nết” của con: Khí chất bẩm sinh và hành trình nuôi dưỡng của cha mẹ.

Có bao giờ trong những buổi chiều đón con hay lúc cùng con chơi đùa ngoài sân, bạn chợt nhận ra những mảng màu hoàn toàn khác biệt giữa các em bé? Có bạn nhỏ vừa thấy món đồ chơi mới đã reo hò lao đến, ngập tràn năng lượng. Nhưng cũng có bạn lại khép mình, lặng lẽ quan sát một hồi lâu sau lưng mẹ rồi mới từ từ chạm tay vào.

Người xưa hay gọi đó là "nết" của từng đứa trẻ. Còn dưới lăng kính của khoa học giáo dục mầm non hiện đại, chiếc "chìa khóa" định hình nên những phản ứng đầu đời này chính là: khí chất (Temperament).

1. Khí chất bẩm sinh của con: Món quà từ DNA hay chiếc gương của môi trường?

Khí chất được hiểu đơn giản là những khác biệt bẩm sinh của từng em bé trong cách phản ứng với cảm xúc và khả năng tự điều hòa hành vi. Các nhà nghiên cứu thường chia khí chất thành 3 mảnh ghép chính:

• Tính sôi nổi/Hướng ngoại (Surgency): Những em bé yêu thích sự chuyển động, hướng đến những điều mới lạ và dễ lan tỏa niềm vui.

• Tính nhạy cảm/Cảm xúc tiêu cực (Negative emotionality): Những em bé dễ lo lắng, sợ hãi hoặc nhanh thất vọng khi gặp tình huống khó khăn.

• Khả năng kiểm soát có nỗ lực (Effortful control): Năng lực tự điều chỉnh sự chú ý và kìm hãm các xung động của bản thân.

  
  

Những nét tính cách này phần lớn xuất phát từ khuynh hướng di truyền và sự trưởng thành của hệ thần kinh sinh học. Tuy nhiên, khí chất không phải là một khuôn đúc cố định suốt đời. Nó giống như một mầm cây bẩm sinh, nhưng hình dáng, tán lá và sức bền của cây lại liên tục được uốn nắn, định hình bởi vòng tay chăm sóc của cha mẹ và không gian giáo dục xung quanh con.

2. Nghịch lý hằng ngày: Vì sao hôm nay con ngoan, mai con lại "khó chiều"?

Nhiều cha mẹ thường rơi vào trạng thái hoang mang: "Sao tuần trước con hợp tác thế mà tuần này lại hay hờn dỗi?" hay "Rõ ràng hôm qua con rất vui vẻ khi gặp bạn, sao hôm nay lại cáu gắt?". Bạn đừng quá lo lắng!

Các nghiên cứu nhật ký chuyên sâu ghi lại báo cáo của người chăm sóc trẻ (được công bố trên tạp chí European Journal of Personality) đã chứng minh một sự thật rất dễ thương: Khí chất của trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ có tính biến động rất lớn theo từng ngày. Bên cạnh những nét tính cách cốt lõi mang tính ổn định, biểu hiện của con sẽ co giãn và trồi sụt theo những yếu tố rất đời thường như giấc ngủ, bữa ăn, hay mức độ mệt mỏi sau một ngày dài tương tác xã hội.

Thấu hiểu nhịp điệu sinh học tại HEI Schools: Tại HEI Schools Saigon Central, chúng tôi tin rằng một khoảnh khắc con "khó tính" không có nghĩa là con là một đứa trẻ hư, mà đơn giản là cơ thể và cảm xúc của con hôm đó đang cần thêm một chút yêu thương để cân bằng lại. Thông qua ứng dụng liên lạc nội bộ, phụ huynh luôn được chia sẻ chi tiết về những hoạt động trong ngày cũng như những chuyển biến cảm xúc nhỏ nhất của con. Thay vì phán xét, giáo viên và ba mẹ sẽ luôn ngồi lại bên nhau, cùng lắng nghe và tìm ra hướng tiếp cận nhẹ nhàng, phù hợp nhất với nhịp sinh học của con trong ngày hôm đó.

3. Từ khả năng "Tự quản lý cảm xúc" đến những bước tiến ngôn ngữ diệu kỳ

Có một mối liên hệ vô cùng xúc động giữa thế giới cảm xúc và năng lực trí tuệ của con. Một nghiên cứu dài hạn theo dõi các em bé từ khi chào đời (thuộc dự án FinnBrain Birth Cohort Study) đã chỉ ra rằng những em bé thể hiện khả năng tự điều hòa hành vi tốt từ sớm sẽ có năng lực ngôn ngữ vượt trội hơn khi các em bé chạm mốc 14 tháng tuổi.

Khi con học được cách lắng dịu các phản ứng kích thích, biết tập trung chú ý và kiềm chế sự nôn nóng, bộ não của con sẽ ở trạng thái cởi mở nhất để tiếp thu ngôn ngữ. Ngược lại, nếu một em bé thường xuyên bị bủa vây bởi những cảm xúc tiêu cực mà không được hỗ trợ xoa dịu, bộ não của con sẽ bận rộn với việc "phòng thủ", từ đó làm chậm đi một cách vô hình các mốc phát triển ngôn ngữ đầu đời.

Chương trình SmoothStart tại HEI Schools được thiết kế như một khoảng đệm dịu dàng

Chính vì vậy, giai đoạn "khởi đầu" tại một ngôi trường mới luôn là một thử thách lớn đối với hệ thần kinh của trẻ. Để bảo vệ lớp màng an toàn tâm lý này, chương trình SmoothStart tại HEI Schools được thiết kế như một khoảng đệm dịu dàng. Trẻ không bị "đẩy" vào một môi trường xa lạ một cách đột ngột. Thay vào đó, con được từng bước thích nghi một cách an toàn bên cạnh cha mẹ và cô giáo, giúp con rèn luyện khả năng tự điều hòa cảm xúc một cách tự nhiên, tạo bệ phóng vững chắc cho năng lực nhận thức và ngôn ngữ phát triển vượt trội.

4. Bàn tay chăm sóc của cha mẹ và nhà trường: Liều thuốc chữa lành mọi sự bất an

Nếu bạn đang nuôi dạy một em bé nhạy cảm, dễ khóc hoặc khó dỗ dành, khoa học giáo dục có một tin vui dành cho bạn. Các thử nghiệm lâm sàng (được đăng tải trên tạp chí Children) đã chứng minh rằng khi người chăm sóc học cách đọc vị các tín hiệu cảm xúc của con để phản hồi một cách dịu dàng, sự nhạy cảm tiêu cực của trẻ giảm đi rõ rệt. Đồng thời, khả năng tự trấn tĩnh (soothability) của các con được nâng cao và duy trì bền vững cho đến tận lứa tuổi mầm non.

Điều này một lần nữa khẳng định: Không có khí chất nào là "xấu" hay "lỗi". Mọi em bé, dù có xuất phát điểm nhạy cảm, đều có thể đạt được những quỹ đạo phát triển tối ưu nhất nếu nhận được sự đồng hành đồng bộ giữa gia đình và nhà trường.

Tại HEI Schools, với bất kỳ một chuyển biến hay thay đổi tâm lý cá nhân nào của trẻ, giáo viên sẽ không tự ý áp đặt kỷ luật. Nhà trường luôn chủ động mời ba mẹ cùng ngồi lại, chia sẻ những quan sát từ hai phía (nhà và trường) dưới góc độ khoa học phát triển để thiết lập một vòng tay bảo bọc đồng nhất, giúp con cảm thấy luôn được thấu hiểu dù ở bất cứ đâu.

Lời kết dành cho cha mẹ

Hành trình lớn khôn của một đứa trẻ là sự nhảy múa nhịp nhàng giữa những gì thiên nhiên ban tặng và những gì tình yêu thương vun đắp. Hiểu về khí chất không phải để chúng ta dán nhãn con là "bé ngoan" hay "bé bướng", mà là để chúng ta học cách "nương" theo dòng chảy tự nhiên của con.

Với triết lý giáo dục nhân văn từ Phần Lan, HEI Schools Saigon Central mong muốn được cùng gia đình kiên nhẫn làm chiếc nôi êm dịu đón nhận những ngày con nắng mưa thất thường. Khi chiếc la bàn cảm xúc bên trong con được định hướng bằng tình yêu, sự tôn trọng bản sắc cá nhân và nền tảng khoa học vững chắc, con sẽ tự tin bước đi, tự lập và trở thành một người học suốt đời hạnh phúc.

References

Blair, C., & Raver, C. C. (2015). School readiness and self-regulation: A developmental psychobiological approach. Annual Review of Psychology, 66, 711-731. https://doi.org/10.1146/annurev-psych-010814-015042

Bronfenbrenner, U. (1979). The ecology of human development: Experiments by nature and design. Harvard University Press.

Diamond, A. (2013). Executive functions. Annual Review of Psychology, 64, 135-168. https://doi.org/10.1146/annurev-psych-113011-143750

Dweck, C. S. (2006). Mindset: The new psychology of success. Random House.

Kataja, E. L., et al. (2022). Associations between observed and reported infant negative affectivity, fear and self‐regulation, and early communicative development—Evidence from the FinnBrain Birth Cohort Study. Infancy, 27(2), 282-303. https://doi.org/10.1111/infa.12445

Nyström, K., et al. (2020). Temperamental development among preterm born children: An RCT follow-up study. Children, 7(11), Article 203. https://doi.org/10.3390/children7110203

Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2000). Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, social development, and well-being. American Psychologist, 55(1), 68-78. https://doi.org/10.1037/0003-066X.55.1.68

Sander, J., et al. (2024). How was your child’s temperament today and last week? Considering within-person variability in the measurement of infant temperament. European Journal of Personality, 38(3), 345-362. https://doi.org/10.1177/08902070231189012

Shonkoff, J. P., et al. (2012). The lifelong effects of early childhood adversity and toxic stress. Pediatrics, 129(1), e232-e246. https://doi.org/10.1542/peds.2011-2663