Đừng biến tiếng Anh thành áp lực

Nhiều ba mẹ bắt đầu hành trình song ngữ với một kỳ vọng rất đẹp: con tự tin, mở rộng thế giới. Nhưng đi kèm thường là một nỗi lo âm thầm: “Lỡ con bị áp lực thì sao?”, “Lỡ con nói ít lại, sợ sai thì sao?”, “Lỡ tiếng Việt yếu đi thì sao?”.

Với trẻ mầm non, đây không phải là lo xa. Vì ở giai đoạn 2–6 tuổi, ngôn ngữ không chỉ là từ vựng hay cấu trúc câu. Ngôn ngữ là cách con bám vào người lớn để thấy an toàn; là cách con nói “con cần giúp”, “con sợ”, “con nhớ mẹ”. Nếu cảm xúc của con bị căng, ngôn ngữ đặc biệt là ngôn ngữ thứ hai sẽ rất khó nảy nở theo hướng tự nhiên.

Cảm xúc là “nền đất” của ngôn ngữ

Các bạn nhỏ lớp Tiny Tots tại HEI Schools Saigon Central vừa khám phá màu, vừa học ngôn ngữ Anh

Một nguyên tắc khoa học rất hữu ích để hiểu chuyện này đến từ Vygotsky: trẻ học tốt nhất khi nhiệm vụ vừa tầm, có người lớn hỗ trợ đúng mức, rồi dần rút hỗ trợ để trẻ tự làm (vùng phát triển gần). Khi người lớn giúp đỡ vừa đủ, trẻ thường có cảm giác mình làm được, và chính cảm giác đó mở đường cho giao tiếp, thử sai, và học ngôn ngữ một cách chủ động. Vì vậy, nếu con đang làm quen tiếng Anh, mục tiêu thực tế nhất trong giai đoạn đầu không phải nói chuẩn, mà là dám nói. Dám nói tức là con không sợ bị bắt lỗi, không sợ bị hỏi dồn, không thấy mình bị đánh giá.

“Con lẫn tiếng” thường là bước phát triển bình thường

Nhiều trẻ sẽ có giai đoạn trộn hai ngôn ngữ khi giao tiếp. Điều này thường phản ánh việc trẻ đang dùng tất cả vốn ngôn ngữ mình có để diễn đạt nhanh nhất, chứ không phải “hỏng” hay “rối”. Khi người lớn phản ứng bằng cách sửa liên tục, trẻ rất dễ chuyển sang trạng thái phòng thủ: nói ít lại, ngại thử, hoặc chỉ nói khi chắc chắn đúng.

Cách mềm và hiệu quả hơn là “mẫu hoá” trong câu trả lời. Con nói một câu lẫn tiếng, người lớn đón lấy ý của con, rồi trả lời lại bằng phiên bản chuẩn hơn. Con vừa được hiểu, vừa được học, lại không bị “đứng trước bảng”.

Giữ tiếng Việt là giữ “ngôn ngữ của gắn bó”

Muốn con không mất gốc, đừng biến tiếng Việt thành “môn học đối trọng” với tiếng Anh. Hãy giữ tiếng Việt ở vị trí vốn có của nó: ngôn ngữ của gia đình, của yêu thương, của kể chuyện, của cảm xúc. Khi tiếng Việt vẫn là nơi con được ôm ấp bằng lời, con rất khó rời xa tiếng Việt.

Khung chương trình mầm non của New Zealand - Te Whāriki đặt trọng tâm rất rõ vào việc trẻ phát triển trong cảm giác thuộc về, vững vàng bản sắc, ngôn ngữ và văn hoá. Điều này nhắc chúng ta rằng: một chương trình tốt không tách học tập khỏi đời sống cảm xúc và căn tính của trẻ.

Học tiếng Anh “đúng cách” là học qua chơi và giao tiếp có ý nghĩa

Các bạn nhỏ lớp Pre-Primary phát biểu và trò chuyện cùng giáo viên nước ngoài trong chuyến tham quan trường Tiểu học.

Trong bối cảnh Việt Nam, Thông tư 50/2020/TT-BGDĐT (Chương trình làm quen tiếng Anh cho trẻ mẫu giáo) cũng nhấn mạnh quan điểm lấy trẻ làm trung tâm, chơi mà học, học bằng chơi, học trong ngữ cảnh gần gũi và có ý nghĩa; đồng thời khuyến khích đánh giá nhẹ nhàng, thân thiện để duy trì hứng thú của trẻ.

Về nghiên cứu thực nghiệm, bài báo của Ly & Ha (2022) trên VNU Journal of Foreign Studies cho thấy cách tiếp cận “learning by playing” có thể hỗ trợ động lực học và sự tham gia của trẻ khi triển khai phù hợp. Điểm đáng chú ý là: hiệu quả không đến từ việc tăng giờ, mà đến từ việc thiết kế hoạt động đúng lứa tuổi để trẻ muốn bước vào ngôn ngữ.

Mối quan hệ ổn định là chiếc “neo” cảm xúc trong lớp

Khi trẻ học ngôn ngữ thứ hai, chất lượng mối quan hệ với người lớn ở lớp ảnh hưởng trực tiếp đến sự an toàn cảm xúc. Nghiên cứu của Peter Elfer (2007) về đời sống cảm xúc trong nhà trẻ và vai trò “key person” nhấn mạnh tầm quan trọng của tương tác nhất quán, nhạy cảm, đáp ứng những điều giúp trẻ yên tâm để khám phá và học. Nói đơn giản: trẻ nói nhiều nhất khi trẻ cảm thấy có người hiểu mình. Nếu con được giữ nhịp ổn định, được chờ đợi, được nâng đỡ, con sẽ cởi mở hơn với tiếng Anh. Nếu con bị thúc ép, bị hỏi dồn, hoặc bị so sánh, tiếng Anh dễ trở thành một nguồn căng thẳng không cần thiết.

Một tiết học Phonics (Ngữ Âm) tại HEI Schools Saigon Central

Thước đo thực tế nhất: con bước ra khỏi giờ học với cảm giác gì?

Ba mẹ có thể quan sát rất nhanh: sau hoạt động tiếng Anh, con nhẹ nhõm và muốn kể, hay con mệt và né tránh? Nếu con hào hứng, muốn hát lại một câu, muốn chơi tiếp, đó là dấu hiệu tốt. Nếu con im lặng kéo dài, sợ sai, hoặc phản kháng mỗi khi nghe tiếng Anh, đó thường là tín hiệu cần giảm nhịp và đổi cách tiếp cận.

Song ngữ bền vững không cần gấp. Nó cần đúng: đúng nhịp phát triển, đúng phương pháp, và đúng cảm xúc. Khi con học trong bình an, tiếng Anh có thể đến như một cánh cửa mở thêm thế giới mà vẫn không làm con rời khỏi tiếng Việt, rời khỏi gốc rễ gia đình.

Tài liệu tham khảo

• Bergroth, M., Harju-Autti, R., & Alisaari, J. (2024). Staff self-assessment of ECEC practices in meeting language diversity in Finland. Journal of Early Childhood Education Research, 13(1), 42–67. Journal.fi+1

• Elfer, P. (2007). Nurseries and emotional well-being: Evaluating the key person approach. Early Years, 27(3), 267–279. repository.tavistockandportman.ac.uk

• Hansell, K., & Björklund, S. (2022). Developing bilingual pedagogy in early childhood education and care: Analysis of teacher interaction. Journal of Early Childhood Education Research, 11(1), 179–203. Journal.fi+1

• Ly, N. N. L., & Ha, N. T. B. (2022). Teaching English to pre-schoolers using “learning by playing” approach: Experiment, results and discussion. VNU Journal of Foreign Studies, 38(2), 76–93. jfs.ulis.vnu.edu.vn

• Ministry of Education (New Zealand). (2017). Te Whāriki: He whāriki mātauranga mō ngā mokopuna o Aotearoa – Early childhood curriculum. Playcentre+1

• Podmore, V. N. (2019). Te Whāriki, 2017: A refreshed rallying point for the early childhood curriculum? (NZCER chapter). NZCER

• Vygotsky, L. S. (1978/1980). Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. Harvard University Press. Harvard University Press+1

• Bộ Giáo dục và Đào tạo. (2020). Thông tư số 50/2020/TT-BGDĐT: Ban hành Chương trình làm quen với tiếng Anh dành cho trẻ em mẫu giáo (hiệu lực 31/03/2021).