Từ Cội Nguồn Đến Trí Tưởng Tượng: Vì Sao Trẻ Cần Gốc Rễ Trước Khi Có Đôi Cánh
Có một hình ảnh đẹp thường được nhắc đến ở HEI Schools: một đứa trẻ đứng giữa bãi cỏ, ngước nhìn cánh diều của mình chao liệng trên nền trời. Điều kỳ lạ mà ít ai để ý là chính sợi dây, thứ tưởng như đang níu giữ mới là điều giúp cánh diều bay cao và bay xa. Buông sợi dây ra, diều không hề tự do hơn; nó chỉ chao đảo vài nhịp rồi bay đi mất trong vô định hoặc rơi xuống.
Đằng sau hình ảnh giản dị ấy là một triết lý sư phạm có thể gói gọn trong một câu: một đứa trẻ cần cảm thấy mình thuộc về, biết rõ mình là ai và đến từ đâu, trước khi đủ tự tin để tưởng tượng, sáng tạo và bay xa. Nói ngắn hơn nữa: gốc rễ trước, đôi cánh sau. Đây cũng chính là tinh thần dẫn dắt trọn năm học 2026–2027 tại HEI Schools: "Từ Cội Nguồn Đến Trí Tưởng Tượng". Bài viết này xin đi sâu vào một triết lý duy nhất ấy, và vì sao nó là nền tảng cho những năm đầu đời.
Cảm giác thuộc về luôn đến trước
Hãy hình dung một em bé mới biết đi ở công viên. Con rời vòng tay mẹ để chạy tới chỗ cầu trượt, nhưng cứ vài bước lại ngoái đầu nhìn lại. Ánh mắt ấy như đang hỏi: "Mẹ vẫn ở đó chứ?" Khi thấy mẹ mỉm cười gật đầu, con yên tâm chạy xa thêm một chút. Nhưng khi không thấy mẹ đâu, con khựng lại, và mọi hứng thú khám phá bỗng tan biến.
Khoảnh khắc đời thường ấy chính là điều mà lý thuyết gắn bó (attachment theory) gắn với hai tên tuổi John Bowlby và Mary Ainsworth, gọi là "cứ điểm an toàn" (secure base). Quan sát nhất quán từ hướng nghiên cứu này rất rõ ràng: đứa trẻ nào cảm thấy an toàn và được kết nối thì chính đứa trẻ ấy khám phá nhiều nhất, mạnh dạn nhất. Một điểm tựa để quay về không làm con nhút nhát hơn; nó cho con can đảm để bước xa hơn.
Cơ chế đằng sau khá trực quan. Khi một đứa trẻ bất an, phần lớn năng lượng bên trong con phải dồn vào việc cảnh giác và tự trấn an. Ngược lại, khi con cảm thấy thuộc về, được đón nhận, được thấu hiểu, tâm trí con mới thật sự rảnh rang để tò mò, thử nghiệm và sáng tạo. Vì thế, cảm giác thuộc về không phải là phần "phụ" hay tuỳ chọn trong giáo dục mầm non. Nó là nền móng. Không có gốc rễ, sẽ không có đôi cánh.
Trí tưởng tượng không nảy sinh từ khoảng không
Chúng ta thường lãng mạn hoá trí tưởng tượng như một tia chớp bất chợt đến từ hư vô. Nhưng thực tế thì ngược lại. Nhà tâm lý học Lev Vygotsky đã chỉ ra rằng trí tưởng tượng của trẻ được dệt nên từ chính những trải nghiệm thật mà con từng sống. Kho trải nghiệm càng phong phú, thì chất liệu để con tưởng tượng và sáng tạo càng dồi dào.
Điều này rất dễ thấy trong trò chơi giả vờ của trẻ. Một đứa trẻ từng tự tay nhào đất sét, từng nghe tiếng mưa rơi trên mái, từng được cha mẹ ông bà kể chuyện cổ tích bên hiên nhà sẽ có nhiều "nguyên liệu" hơn để dựng nên thế giới tưởng tượng của riêng mình. Con không thể tưởng tượng ra thứ mà con chưa từng chạm, chưa từng thấy, chưa từng cảm nhận.
Đó là lý do vì sao, ở HEI Schools, học kỳ đầu tiên của năm không mở màn bằng những khái niệm trừu tượng, mà bằng những chất liệu gần gũi nhất của quê hương: đất sét, tre nứa, giấy dó, màu nhuộm từ hoa lá, cùng những câu chuyện về gia đình và di sản đất Việt. Con không "học về" cội nguồn qua sách vở; con sống cùng nó bằng đôi tay và bằng tất cả giác quan. Tinh thần này cũng chính là cốt lõi của giáo dục mầm non Phần Lan mà HEI Schools theo đuổi: học thông qua chơi, học từ thế giới thực xung quanh, và tôn trọng nhịp phát triển riêng của mỗi đứa trẻ.
Vậy cách tiếp cận ấy diễn ra thế nào trong lớp học? Giáo viên không đứng trước bảng để "giảng", mà quan sát xem điều gì đang khiến từng đứa trẻ tò mò. Thay vì đưa sẵn đáp án, cô bày ra những vật liệu mở: một rổ lá khô, ít đất sét, vài viên sỏi rồi đặt câu hỏi gợi mở: "Con nghĩ điều gì sẽ xảy ra nếu…?" Trẻ tự chọn hướng khám phá, tự thử, tự sai tự sửa; giáo viên đồng hành như một người bạn lớn, không phải người ra lệnh. Một câu con hỏi về chiếc lá có thể lớn thành một dự án nhiều ngày. Cô lặng lẽ ghi lại lời nói và nét vẽ của trẻ để biết con đang phát triển đến đâu. Đó là học qua chơi và học qua truy vấn (inquiry-based), việc học đi theo nhịp và mối quan tâm thật của mỗi đứa trẻ.
Nói cách khác, cội nguồn không phải là điểm dừng của việc học, mà là kho nguyên liệu quý giá cho trí tưởng tượng.
Một năm, hai mùa: bén rễ rồi cất cánh
Triết lý "gốc rễ trước, đôi cánh sau" được thể hiện rõ nhất qua nhịp đi của cả một năm học, chia thành hai mùa nối liền nhau như hành trình của chính cánh diều.
Học kỳ một là mùa "bén rễ." Qua nghệ thuật và thủ công, con khám phá gia đình, văn hoá Việt và những câu chuyện dân gian; con hiểu và trân trọng những gì thuộc về mình. Một buổi học có thể đơn giản là con ngồi vuốt ve một thanh tre, nghe kể vì sao ông bà mình lại gắn bó với nó, rồi tự tay làm nên một món đồ nhỏ. Đây là mùa cảm giác thuộc về được vun đắp: sợi dây nối con với mặt đất.
Học kỳ hai là mùa "cất cánh." Khi đã có gốc rễ, con bắt đầu quan sát chuyển động, tìm hiểu về hành tinh xanh và trở thành những "nhà kiến tạo thế giới" nhỏ tuổi. Con học cách biến những chất liệu và hiểu biết quen thuộc thành ý tưởng mới, nuôi dưỡng tư duy khoa học cùng niềm tin rằng mình có thể góp phần làm cho thế giới tốt đẹp hơn.
Trật tự ấy không hề ngẫu nhiên. Sáng tạo không được đặt trước sự an toàn; tương lai không được đặt trước cội nguồn. Bởi một đứa trẻ hiểu rõ mình là ai sẽ bước vào tương lai với sự tự tin bền vững hơn rất nhiều so với một đứa trẻ bị thúc phải "giỏi" trong khi bên trong vẫn còn chông chênh.
Sợi dây đầu tiên luôn là gia đình
Nếu cảm giác thuộc về là gốc rễ, thì gia đình chính là sợi dây đầu tiên và bền chặt nhất. Không một ngôi trường nào có thể thay thế vai trò ấy và một ngôi trường thật sự hiểu trẻ cũng không cố gắng làm vậy.
Trẻ học tốt nhất khi nhà trường và gia đình cùng nhìn về một hướng. Một tấm ảnh gia đình con mang tới lớp, một câu chuyện về quê nội quê ngoại được kể ở nhà, một buổi tối cả nhà cùng ngồi ngắm trăng, mỗi khoảnh khắc nhỏ ấy đều là một vòng rễ mới, âm thầm giúp con biết mình bắt đầu từ đâu.
Triết lý này cũng là cách năm giá trị cốt lõi của "HEI Way" đi vào đời sống mỗi ngày: khơi dậy tò mò và sáng tạo, mời con chủ động tham gia, gìn giữ văn hoá tin cậy, nuôi dưỡng lối sống bền vững, và tin rằng việc học có thể diễn ra mọi lúc, mọi nơi, từ lớp học cho đến bàn ăn gia đình.
Cuối cùng, điều đáng mong mỏi nhất cho mỗi đứa trẻ lại rất giản dị: rằng con lớn lên với một sợi dây đủ vững để một ngày dám buông mình vào gió. Bởi những cánh diều bay cao nhất không phải là những cánh diều được thả không dây, mà là những cánh diều luôn biết rõ mình bắt đầu từ đâu và tin chắc rằng luôn có một bàn tay đang giữ đầu dây bên dưới.
Bình luận