Bốn phong cách nuôi dạy con cái: Làm sao để trở thành người đồng hành khéo léo? (Phần 2)

Ở Phần 1, chúng ta đã cùng nhau nhìn lại 4 phong cách nuôi dạy con kinh điển: Độc đoán, Dễ dãi, Phó mặc và Uy quyền. Chắc hẳn sau khi đọc xong, nhiều bậc cha mẹ đã có những giây phút giật mình tự hỏi: “Hình như hôm qua mình vừa hơi quá lời với con” hay “Dạo này mình đang quá nuông chiều con rồi”.

Tuy nhiên, tâm lý học không phải là một bộ thước đo khô khan dùng để phán xét hay đổ lỗi cho cha mẹ. Đời sống thực tế sinh động và phức tạp hơn lý thuyết sách vở rất nhiều. Bước sang Phần 2 này, chúng ta sẽ cùng nhau trò chuyện về những câu chuyện thực tế và gần gũi hơn: Văn hóa gia đình Việt Nam ảnh hưởng thế nào đến cách ta dạy con? Tính cách bẩm sinh của đứa trẻ khiến cha mẹ phải thay đổi ra sao? Và quan trọng nhất là những gợi ý thực tế để cha mẹ có thể từng bước trở thành người đồng hành khéo léo, nơi tình yêu thương luôn đi đôi với những giới hạn vững chãi.

Tóm tắt nhanh

• Không có một phong cách dạy con “tốt nhất” cho mọi nền văn hóa, nhưng nghiêm khắc không bao giờ đồng nghĩa với đánh đòn.

• Khí chất bẩm sinh của trẻ tác động ngược lại cách cha mẹ dạy con. Điều cần tìm là “sự phù hợp”, không phải một đứa trẻ “ngoan”.

• Cha mẹ và ông bà cần thống nhất quy tắc với nhau trước khi nói với con.

• Ba bước thực hành: giải thích quy định, kiên định với lời từ chối yêu thương, và để con trải nghiệm hệ quả phù hợp với lứa tuổi.

1. Văn hóa: không có công thức chung cho mọi gia đình

Khi tiếp cận với các nghiên cứu tâm lý học phương Tây, phong cách uy quyền (vừa yêu thương vừa nghiêm khắc) luôn được ca ngợi là cách dạy con lý tưởng nhất. Thế nhưng, khi áp dụng lý thuyết này vào thực tế cuộc sống ở từng vùng đất khác nhau, các nhà khoa học đã nhận ra những điều rất bất ngờ.

Theo giáo trình Essentials of Psychology của nhà tâm lý học Douglas Bernstein, không có một cách dạy con nào là “tốt nhất” cho mọi nơi trên thế giới: cách mỗi gia đình nuôi dạy con chịu ảnh hưởng lớn từ văn hóa và lối sống nơi họ sinh ra.

• Tại các quốc gia phương Tây, trẻ em được khuyến khích tự lập, tự do nói lên suy nghĩ cá nhân từ rất nhỏ. Vì vậy, cách dạy con theo kiểu dân chủ, thích thảo luận và hỏi ý kiến con tỏ ra rất hiệu quả.

• Tại các gia đình Á Đông (trong đó có Việt Nam), lối sống truyền thống đề cao sự hiếu thảo, biết vâng lời người lớn và tính kỷ luật. Do đó, nhiều gia đình Việt Nam từ xưa đến nay thường có xu hướng nghiêm khắc hơn.

  
  

Một điều thú vị là cùng một mức độ nghiêm khắc, trẻ ở mỗi nền văn hóa có thể cảm nhận rất khác nhau. Nhà tâm lý học Ruth Chao (1994) gọi cách dạy con của nhiều gia đình Á Đông là "quản giáo": cha mẹ đặt kỳ vọng cao, đi kèm sự chăm lo tận tụy mỗi ngày, nên trẻ hiểu sự chặt chẽ ấy là quan tâm.

Vì sao lại có sự khác biệt này? Bởi vì nhiều đứa trẻ Á Đông hiểu rằng, đằng sau sự nghiêm khắc, nghiêm túc của cha mẹ là một "tình yêu có trách nhiệm". Cha mẹ đang dành tất cả những gì tốt nhất để chuẩn bị cho tương lai của con. Con cảm nhận được sự ấm áp qua những hành động chăm sóc lo toan hàng ngày, chứ không chỉ qua lời nói ngọt ngào hay những buổi thảo luận.

Nhưng nghiêm khắc không có nghĩa là roi vọt. Tổng hợp nghiên cứu trên hơn 160.000 trẻ trong năm thập kỷ cho thấy đánh đòn không làm trẻ vâng lời hơn, mà còn làm tăng nguy cơ hung hăng, chống đối và các vấn đề tâm lý (Gershoff & Grogan-Kaylor, 2016). Ngay trong các gia đình gốc Hoa ở Mỹ, trẻ có cha mẹ ấm áp, hỗ trợ có kết quả học tập và cảm xúc tốt nhất; trẻ của các "bố mẹ hổ" lại dễ buồn bã và xa cách cha mẹ hơn (Kim và cộng sự, 2013).

Bài học rút ra ở đây là: Cha mẹ không cần cảm thấy tội lỗi nếu đôi khi mình phải tỏ ra nghiêm túc và yêu cầu con vâng lời. Điều quan trọng không phải là bạn nghiêm khắc hay tự do, mà là đứa trẻ có cảm nhận được tình yêu thương và sự an toàn ẩn sau những quy định của cha mẹ hay không.

2. Khí chất bẩm sinh của con: nuôi dạy là con đường hai chiều

Có một nỗi oan mà rất nhiều bậc cha mẹ hiện đại đang phải gánh chịu: Cứ mỗi khi một đứa trẻ bướng bỉnh hay nghịch ngợm, xã hội lại ngay lập tức đổ lỗi 100% cho cách giáo dục của gia đình. Điều này vô tình tạo nên một áp lực tâm lý và cảm giác tội lỗi rất lớn cho cha mẹ.

Các nhà tâm lý học hiện đại đã minh oan cho cha mẹ bằng một góc nhìn công bằng hơn: Nuôi dạy con là một con đường hai chiều. Không chỉ cha mẹ dạy con, mà chính tính cách từ khi sinh ra của đứa trẻ cũng tác động và làm thay đổi cách ứng xử của cha mẹ.

Hai nhà nghiên cứu Alexander Thomas và Stella Chess chia khí chất bẩm sinh của trẻ thành 3 nhóm chính. Khoảng 35% trẻ còn lại mang đặc điểm pha trộn, không xếp gọn vào nhóm nào.

1. Trẻ có khí chất dễ (khoảng 40% trẻ): Con ăn ngủ ngoan, dễ thích nghi với chỗ lạ và thường vui vẻ. Với những em bé này, cha mẹ rất dễ dàng duy trì sự nhẹ nhàng, kiên nhẫn.

2. Trẻ phản ứng mạnh (khoảng 10% trẻ): Con hay khóc gắt, khó đi vào nếp sinh hoạt, phản ứng dữ dội và dễ phản đối khi được yêu cầu.

3. Trẻ chậm thích nghi (khoảng 15% trẻ): Con thường nhút nhát, sợ người lạ và cần nhiều thời gian để quan sát trước khi hòa nhập.

   
   

Thực tế diễn ra trong gia đình: Hãy tưởng tượng bạn nuôi dạy một em bé có cá tính rất mạnh, thường xuyên ăn vạ, la hét và chống đối quy tắc. Dù bạn đã cố gắng kiên nhẫn ngồi giải thích nhiều lần, nhưng tình trạng vẫn không cải thiện. Sau nhiều tháng ngày như vậy, cha mẹ rất dễ rơi vào trạng thái kiệt sức và mệt mỏi.

Mô hình tương tác hai chiều (Sameroff, 2009) giúp lý giải điều này: trước một đứa trẻ phản ứng mạnh, cha mẹ có thể có xu hướng nới lỏng các quy tắc theo thời gian. Họ chuyển dần từ sự nghiêm khắc sang sự nuông chiều (thỏa hiệp cho yên nhà yên cửa) hoặc phó mặc vì đã quá mệt mỏi.

Như vậy, khi một đứa trẻ chưa hợp tác, không hẳn vì cha mẹ thiếu cố gắng, cũng không phải vì con là đứa trẻ “hư”. Thomas và Chess gọi điều quan trọng nhất là “sự phù hợp” (goodness of fit): không có khí chất nào sai, chỉ cần cách đáp ứng của cha mẹ vừa với con. Chẳng hạn, báo trước khi chuyển hoạt động với trẻ chậm thích nghi, hoặc giữ quy tắc ngắn gọn, nhất quán với trẻ phản ứng mạnh.

3. Khi cha mẹ và ông bà dạy con theo hai kiểu khác nhau

Một câu chuyện quen thuộc trong nhiều gia đình: Bố thì rất nghiêm khắc (đóng vai ác), còn mẹ thì lại nuông chiều, hay mủi lòng (đóng vai hiền và đôi khi giấu lỗi cho con). Hoặc một tình huống khác là cha mẹ dạy một kiểu, nhưng ông bà lại chiều chuộng một kiểu khác.

Sự không thống nhất này tạo ra những tác hại rất lớn cho đứa trẻ:

• Trẻ sẽ học cách "nhìn nét mặt người lớn": Khi muốn xin một điều gì đó bị bố cấm, trẻ sẽ lập tức chạy sang khóc lóc với mẹ hoặc ông bà để đòi bằng được.

• Trẻ sẽ cảm thấy bối rối vì không biết đâu mới là ranh giới đúng - sai thực sự.

  
  

Để tạo cho con một môi trường phát triển tốt nhất, điều quan trọng là các thành viên trong nhà cần ngồi lại với nhau, thảo luận riêng để thống nhất cách dạy, tránh việc người cấm, người cho trước mặt con trẻ.

4. Ba bước đơn giản để trở thành người đồng hành khéo léo cùng con

Nuôi dạy con là một hành trình mà chúng ta có thể học hỏi và điều chỉnh mỗi ngày. Nếu bạn nhận thấy mình đang hơi nghiêm khắc quá hoặc đang quá nuông chiều con, bạn hoàn toàn có thể thay đổi bằng 3 bước rất thực tế dưới đây:

Bước 1: Đặt ra quy định dựa trên sự giải thích (Dành cho cha mẹ đang quá nghiêm khắc)

Nếu bạn đang có xu hướng áp đặt, hãy tập cách dừng lại một chút trước khi nổi giận. Thay vì dùng những câu ra lệnh, hãy thử giải thích lý do vì sao con cần làm như vậy bằng những từ ngữ phù hợp với tuổi của con.

• Thay vì nói: “Đi ngủ ngay! Cấm cãi!”

• Hãy nói: “Đến 9 giờ tối rồi, con yêu. Chúng ta cần đi ngủ để ngày mai con có một cơ thể khỏe mạnh, đi học vui vẻ nhé. Bây giờ con muốn tự đi đánh răng trước hay để bố mẹ bế đi nào?”

  
  

Việc giải thích giúp con hiểu được ý nghĩa của hành động, biến việc tuân thủ từ "bị ép buộc" thành "tự nguyện". Đồng thời, việc cho con lựa chọn (tự đi đánh răng hay để bố mẹ bế đi) giúp con cảm thấy suy nghĩ của mình được tôn trọng.

Bước 2: Kiên định với những lời từ chối yêu thương (Dành cho cha mẹ đang quá nuông chiều)

Nếu bạn là người luôn mủi lòng trước những giọt nước mắt ăn vạ của con, hãy nhớ một nguyên tắc vàng: "Vỗ về cảm xúc, nhưng giữ vững quy định".

Trẻ em thực chất rất cần các quy tắc để cảm thấy an toàn. Khi con đòi hỏi một điều không hợp lý (ví dụ: đòi mua thêm đồ chơi khi nhà đã có quá nhiều), bạn hãy thử áp dụng 3 bước:

1. Công nhận cảm xúc: “Mẹ biết con rất thích món đồ chơi này và con đang buồn vì không được mua.”

2. Nhắc lại quy định: “Nhưng hôm nay chúng ta chỉ đi siêu thị mua thức ăn thôi, không mua đồ chơi mới như mẹ con mình đã đồng ý ở nhà rồi.”

3. Ở bên cạnh con: Chấp nhận việc con sẽ khóc hoặc dỗi. Hãy ở bên cạnh con, ôm con nếu con muốn, nhưng tuyệt đối không thay đổi quyết định. Sau vài lần nhận ra tiếng khóc không thể thay đổi được quy định, dần dần, trẻ sẽ học được cách kiềm chế những đòi hỏi của mình.

   
   

Bước 3: Hãy để con tự chịu trách nhiệm về hành động của mình

Cha mẹ khéo léo không cần dùng đến đòn roi hay những lời mắng nhiếc làm tổn thương con, họ để con tự trải nghiệm kết quả từ những việc con làm.

• Kết quả tự nhiên: Nếu con không muốn mặc áo khoác khi trời se lạnh, có thể để con ra ngoài một lúc ngắn trong tầm mắt người lớn, và mang theo áo. Cảm giác hơi lạnh giúp con tự nhận ra cơ thể mình cần gì; khi con xin, hãy mặc áo cho con ngay. Cách này chỉ dùng khi khó chịu nhẹ, không ảnh hưởng sức khỏe. Khi trời thật sự lạnh hay con đang ốm, người lớn quyết định.

• Kết quả logic: Nếu con mải chơi và vứt đồ chơi bừa bãi khắp nhà, kết quả là món đồ chơi đó sẽ được cất lên kệ đến sáng mai, vì con chưa giữ gìn được đồ của mình. Với trẻ mầm non, hệ quả nên ngắn và đến ngay, để con nối được việc mình làm với kết quả.

  
  

Lời kết cho một hành trình hạnh phúc

Nuôi dạy một đứa trẻ chưa bao giờ là một bài kiểm tra để tính điểm hoàn hảo, và trên đời này cũng không có những ông bố, bà mẹ hoàn mỹ không bao giờ mắc sai lầm. Sẽ có những ngày bạn mệt mỏi vì công việc và vô tình nổi giận với con, cũng có những ngày bạn quá nuông chiều vì muốn bù đắp cho con. Điều đó hoàn toàn bình thường và là một phần rất tự nhiên của cuộc sống.

Hiểu về các phương pháp dạy con không phải để chúng ta tự trách móc bản thân về những gì đã qua, mà là để tìm thấy một hướng đi rõ ràng hơn. Mỗi khi bạn kiên nhẫn ngồi xuống để nghe con nói, mỗi khi bạn giữ được sự điềm tĩnh để từ chối một đòi hỏi vô lý, bạn đang gieo xuống những hạt mầm của sự tự tin và tự lập cho tương lai của con.

Hãy để hành trình lớn khôn của con là một trải nghiệm hạnh phúc, nơi tình yêu thương luôn đi cùng sự thấu hiểu và tri thức đúng đắn.

Đọc thêm cùng chủ đề

• Giải mã “Nết” của con: khí chất bẩm sinh và hành trình nuôi dưỡng của cha mẹ

Tài liệu tham khảo

• Bernstein, D. A. (2018). Essentials of Psychology (7th ed.). Cengage Learning. 

• Thomas, A., & Chess, S. (1977). Temperament and development. Brunner/Mazel.

• Sameroff, A. (2009). The transactional model of development: How children and contexts shape each other. American Psychological Association.

• Chao, R. K. (1994). Beyond parental control and authoritarian parenting style: Understanding Chinese parenting through the cultural notion of training. Child Development, 65(4), 1111–1119.

• Gershoff, E. T., & Grogan-Kaylor, A. (2016). Spanking and child outcomes: Old controversies and new meta-analyses. Journal of Family Psychology, 30(4), 453–469.

• Kim, S. Y., Wang, Y., Orozco-Lapray, D., Shen, Y., & Murtuza, M. (2013). Does "tiger parenting" exist? Parenting profiles of Chinese Americans and adolescent developmental outcomes. Asian American Journal of Psychology, 4(1), 7–18.