Bài học từ Roger Federer & cách chúng ta dạy trẻ đối diện với thất bại

Người ta có thể sẽ vô cùng bất ngờ khi biết một người thành công bậc nhất trong lĩnh vực của mình lại chấp nhận thất bại nhiều đến thế.

Trong bài phát biểu tốt nghiệp tại Dartmouth College, Roger Federer, huyền thoại quần vợt thế giới, đã lần đầu tiên đứng trước hàng nghìn sinh viên để chia sẻ những bài học đúc kết từ hơn hai thập kỷ thi đấu đỉnh cao. Anh nói về sự hoàn hảo, hay chính xác hơn, là sự bất khả thi của việc theo đuổi sự hoàn hảo.

Trong hơn 1500 trận mà Federer thi đấu trong suốt sự nghiệp, anh giành chiến thắng gần 80% số trận,nhưng có một con số khiến tất cả hội trường phải suy ngẫm: Anh chỉ thắng 54% tổng số điểm trong tất cả những trận đấu đó. Nói cách khác, ngay cả tay vợt vĩ đại nhất thế giới cũng chỉ thắng hơn một nửa số điểm của mình một chút. Trung bình cứ hai pha bóng, anh lại đánh hỏng một pha.

Những trải nghiệm luôn giúp các em bé lớn khôn

Federer chia sẻ: "Khi bạn trung bình cứ chơi hai điểm lại thua một điểm, bạn sẽ học được cách không quá bận tâm tới từng pha bóng nữa. Bạn tự nhủ: “Được rồi, mình vừa giao bóng lỗi kép. Không sao, đó chỉ là một điểm thôi. Ngay cả một cú đánh xuất thần được lên Top 10 của ESPN thì cuối cùng nó cũng chỉ mang về một điểm.”

Và triết lý cốt lõi được rút ra: "Khi đang chơi một điểm, đó là điều quan trọng nhất trên thế giới. Nhưng khi nó đã trôi qua, hãy để nó ở lại phía sau. Tư duy này cực kỳ quan trọng. Bởi vì nó giúp bạn toàn tâm toàn ý cho điểm số tiếp theo. Cuộc sống luôn lớn hơn một khoảnh khắc đơn lẻ. Một thất bại không đồng nghĩa với việc bạn là kẻ thất bại. Một sai lầm không phải là bản chất con người bạn."

Từ góc nhìn của những nhà làm giáo dục, bài học 54% của Roger Federer không chỉ dành cho những sinh viên chuẩn bị bước vào đời, mà còn là một lăng kính tuyệt vời để chúng ta nhìn lại cách mình đang nuôi dạy những đứa trẻ trong những năm tháng đầu đời.

"Một điểm thua" trong thế giới của trẻ thơ là gì?

Thế giới của một đứa trẻ mầm non là một chuỗi liên tiếp những "pha bóng hỏng". Đó có thể là lúc con cố gắng tự rót sữa và làm đổ lênh láng ra sàn nhà. Đó là khi con cặm cụi xếp một tháp khối gỗ cao vút, để rồi vô tình chạm tay làm đổ sập tất cả. Đó là lúc con cố gắng tự mang giày nhưng loay hoay mãi không xỏ được gót, đành bật khóc trong sự bất lực. Đó là những lời từ chối chia sẻ đồ chơi với bạn, những cơn ăn vạ không rõ nguyên do, hay những nét vẽ nguệch ngoạc không ra hình thù như con mong muốn.

Bạn nhỏ tại HEI Schools Saigon Central đang mua vé tại ga metro

Tất cả những khoảnh khắc đó, giống như những cú giao bóng lỗi kép của Federer. Nó diễn ra hàng ngày, hàng giờ. Nhưng phản ứng của người lớn trước những "điểm thua" đó sẽ định hình cách đứa trẻ đối diện với thế giới. Nếu chúng ta la mắng, phán xét, hoặc vội vàng làm thay con để mọi thứ trở nên "hoàn hảo", chúng ta đang vô tình dạy trẻ rằng: sai lầm là một điều tồi tệ, và một khoảnh khắc thất bại sẽ định nghĩa toàn bộ năng lực của con.

Ngược lại, nếu chúng ta giúp trẻ hiểu rằng "Đó chỉ là một điểm số thôi, hãy chuẩn bị cho điểm số tiếp theo", chúng ta đang trao cho con một món quà vô giá: Kỹ năng phục hồi (Resilience) và tư duy phát triển (Growth Mindset).

Khoa học nói gì về việc cho phép trẻ "đánh hỏng"?

Việc cho phép trẻ đối diện với những sai lầm không chỉ là một triết lý truyền cảm hứng mà còn được minh chứng bởi các nghiên cứu khoa học sâu sắc trên toàn thế giới. Tại Phần Lan, tinh thần "Sisu" kiên cường và nghiên cứu của Giáo sư Lasse Lipponen từ Đại học Helsinki, đối tác đồng sáng lập HEI Schools khẳng định rằng một môi trường an toàn (Culture of Trust, Compassion, Sense of belonging) sẽ giúp mạng lưới nơ-ron thần kinh của trẻ phát triển các liên kết mạnh mẽ khi được phép mắc sai lầm mà không bị phán xét. 

Điều này hoàn toàn tương đồng với góc nhìn từ học thuyết của Lev Vygotsky (Nga), khi những "điểm thua" chính là dấu hiệu cho thấy trẻ đang bước ra khỏi vùng an toàn để chạm đến vùng phát triển gần (ZPD); bởi nếu trẻ không bao giờ làm sai, nghĩa là các nhiệm vụ đang quá dễ dàng và sự phát triển đang bị chững lại. 

Việc thiếu đi một môi trường dung dưỡng những sai lầm này sẽ gây ra rào cản lớn, minh chứng qua nghiên cứu dài hạn của Đại học Sư phạm Bắc Kinh (Trung Quốc) về áp lực kỳ vọng (Tiger Parenting): những trẻ bị phản ứng gay gắt trước sai lầm thường phát triển cơ chế "tránh né rủi ro", tập trung làm hài lòng người lớn để tránh bị phạt, khiến chỉ số sáng tạo và khả năng giải quyết vấn đề thấp hơn hẳn so với nhóm trẻ được chấp nhận sai sót. 

Và thực trạng đáng lưu tâm này cũng đang hiện hữu tại Việt Nam, nhiều nghiên cứu cũng chỉ ra rằng dưới áp lực nhịp sống hiện đại, việc phụ huynh thường làm thay để tiết kiệm thời gian hoặc la mắng khi trẻ làm hỏng việc đã vô tình cướp đi cơ hội tự điều chỉnh cảm xúc của các em; trong khi thực tế, trẻ em rất cần những "thất bại an toàn" để học cách nhận diện cảm xúc thất vọng, từ đó xây dựng trí tuệ cảm xúc (EQ),  một nền tảng vững chắc và then chốt dự báo thành công trong tương lai quan trọng không kém gì IQ. 

Nuôi dưỡng tinh thần "tiến lên điểm số tiếp theo" tại HEI Schools

Tại HEI Schools Saigon Central, triết lý "Mọi người nói rằng cách tôi thi đấu trông thật nhẹ nhàng… Nhưng sự thật là tôi học cách buông bỏ để tiến lên" của Federer được cụ thể hóa thông qua giá trị cốt lõi: Sự Tham Gia Tích Cực (Active Participation) và Văn Hóa Tin Tưởng (Culture of Trust).

Chúng tôi hiểu rằng những người giỏi nhất thế giới không phải là những người không bao giờ thất bại, mà là những người phục hồi nhanh nhất sau thất bại. Trong lớp học chuẩn Phần Lan, giáo viên không bao giờ đòi hỏi những bức tranh vẽ mẫu chuẩn xác đến từng nét hay những giờ ăn không rơi vãi một hạt cơm.

Khi một trẻ vô tình làm đổ khay màu vẽ, giáo viên HEI Schools sẽ không hốt hoảng hay trách mắng. Đó là một "điểm thua" đã xảy ra. Bước tiếp theo là gì? Giáo viên sẽ nhẹ nhàng ngồi xuống ngang tầm mắt trẻ: "Ồ, màu đổ mất rồi. Con cảm thấy thế nào? Chúng ta cùng lấy khăn lau nhé!" Trẻ học được rằng: sai lầm là một sự kiện khách quan. Nó không định nghĩa việc con là một đứa trẻ hư hay hậu đậu. Con học cách điều chỉnh, dọn dẹp hậu quả và tiếp tục vẽ bức tranh của mình. Trận đấu vẫn chưa kết thúc.

Checklist đối diện cùng trẻ trước một "điểm thua"

Lần tới, khi cuộc sống mang cho con bạn một "điểm thua" dù là một ly sữa bị đổ, một bài kiểm tra không như ý ở bậc học cao hơn, hay một cơ hội bị bỏ lỡ, hãy nhớ đến công thức 4 bước sau để giúp con phục hồi nhanh nhất:

• Bước 1: Tạm dừng (Pause). Đừng phản ứng ngay lập tức bằng tiếng thở dài hay lời la mắng. Hãy hít một hơi thật sâu. Nhắc nhở bản thân: "Đây chỉ là một điểm số."

• Bước 2: Ghi nhận cảm xúc, không phán xét nhân cách (Acknowledge). Nói với con: "Mẹ/Ba thấy con đang rất buồn vì tòa tháp bị đổ, phải không?". Tuyệt đối tránh các nhãn dán như "Sao con hậu đậu thế?", "Con làm cái gì cũng hỏng." Một sai lầm không phải là bản chất của con.

• Bước 3: Chuyển hướng tập trung vào quá trình (Reframe). Thay vì tập trung vào kết quả bị hỏng, hãy khen ngợi sự nỗ lực trước đó: "Con đã xếp được rất cao và rất kiên nhẫn đấy chứ."

• Bước 4: Bước tiếp đến "điểm số tiếp theo" (Move on). Hướng dẫn con cách giải quyết: "Bây giờ mình cùng nhặt lên và xếp lại nhé. Con muốn bắt đầu từ khối màu đỏ hay màu xanh?" Thế giới này luôn cần những con người dũng cảm để bước tiếp. Giống như Roger Federer đã nói, cuộc sống luôn lớn hơn một khoảnh khắc đơn lẻ.

  
  

Hãy để tuổi thơ của con là một trận đấu đẹp, nơi con được phép đánh hỏng, được phép vấp ngã, nhưng luôn có cha mẹ và thầy cô đứng bên ngoài đường biên, mỉm cười và khích lệ: "Làm tốt lắm, chúng ta chơi điểm tiếp theo nhé!"

Tài liệu tham khảo:

1. Dweck, C. S. (2006). Mindset: The new psychology of success. Random House.

2. Federer, R. (2024, June 9). 2024 Commencement address [Speech transcript]. Dartmouth College, Hanover, NH, United States.

   
   

3. Lipponen, L., Rajala, A., Hilppö, J., & Paananen, M. (2018). Practices of compassion in early childhood education. In M. Fleer & B. van Oers (Eds.), International handbook of early childhood education (pp. 1437–1450).

   
   

4. Qin, D. B., Way, N., & Rana, M. (2008). “Our child is space rocket and we have to keep fueling it”: Understanding the academic pressure of Chinese immigrant and native adolescents. Journal of Youth and Adolescence, 37(1), 2–14.

   
   

5. Vygotsky, L. S. (1978). Mind in society: The development of higher psychological processes. Harvard University Press.