PISA 2025: Toán, đọc hiểu và những điều dữ liệu cho thấy
Đã cập nhật: 50 phút trước
Tôi có một anh bạn dạy đại học rất thú vị. Khi anh còn ở Việt Nam, anh nhìn giáo dục phương Tây như ánh sáng cuối đường hầm: hiện đại, tiên tiến, văn minh và có tính ứng dụng cao. Cứ bê nguyên về Việt Nam thì Việt Nam chắc chắn hóa rồng hóa hổ. Nhưng rồi khi định cư và dạy học ở Úc, anh lại tự diễn biến: "Học sinh bên này làm toán không nổi, đọc hiểu đề kém, chỉ giỏi… cười trừ."
Thật ra anh bạn tôi không đơn độc. Nhiều người Việt, sau khi tiếp xúc với giáo dục nước ngoài, cũng rơi vào hai thái cực: hoặc thần thánh hóa, hoặc phủ định toàn bộ. Cả hai đều nguy hiểm như nhau, bởi đều xuất phát từ cảm xúc cá nhân hơn là dữ liệu khách quan.
Nếu nhìn vào kết quả PISA 2025, chương trình khảo sát năng lực học sinh 15 tuổi toàn cầu do OECD thực hiện và công bố ngày 8/9/2026, chúng ta sẽ có một cái nhìn khác. Ở môn Toán, nhóm bốn tỉnh thành của Trung Quốc (Bắc Kinh, Thượng Hải, Giang Tô, Chiết Giang) dẫn đầu với 612 điểm, tiếp theo là Singapore 563, Macao 549, Đài Loan 546, Nhật 525. Ở châu Âu, Estonia đạt 508, Thụy Sĩ 499. Trong khi đó, các "nước nói tiếng Anh học dở toán" như Anh (488), Canada (485), New Zealand (480) và Úc (478) vẫn cao hơn Việt Nam (443). Ngay cả Mỹ, với 463 điểm, đúng bằng trung bình OECD, cũng vẫn đứng trên ta.
Đây không phải chuyện riêng của năm nay. Ở kỳ PISA 2022, Canada, Anh, Úc, New Zealand cũng đều đứng trên Việt Nam.
Trước khi đi tiếp, xin lưu ý một điều: điểm năm 2025 và năm 2022 của Việt Nam không so với nhau được. Năm 2022, học sinh Việt Nam làm bài trên giấy. Năm 2025 là lần đầu làm bài trên máy tính. Cách thi khác nhau thì điểm số không cùng thước đo, nên chính OECD cũng không dùng hai con số này để nói Việt Nam tiến hay lùi. Vì vậy, đừng thấy 469 xuống 443 mà vội kết luận Việt Nam "tụt hạng".
Vậy cảm giác "Tây chưa giỏi toán" từ đâu ra?
Câu trả lời nằm ở chỗ: Toán học phổ thông ở các nước nói tiếng Anh (Mỹ, Anh, Úc, Canada…) thực sự nhẹ nhàng hơn ta, đến mức học sinh lớp 9 giỏi ở Việt Nam đôi lúc có thể giải phần lớn đề toán SAT (kỳ thi chuẩn hóa để nộp đơn vào đại học Mỹ).
Lý do là các quốc gia này không coi toán là môn bắt buộc ở mức độ nâng cao. Ở Anh chẳng hạn, toán bắt buộc đến 16 tuổi, còn toán nâng cao ở bậc A-level là lựa chọn của từng học sinh. Toán học phổ thông ở đây được thiết kế cho số đông, ưu tiên ứng dụng. Không bắt mọi học sinh chứng minh hình học không gian, không đụng đến giải tích phức tạp, không bắt ai cũng phải "bơi" trong đại số cao cấp. Trong khi đó, học sinh ở Nhật, Hàn, Singapore, Trung Quốc và cả Việt Nam thường đã phải làm quen với các kiến thức toán nặng hơn ngay từ cấp trung học.
Nhưng đây là chỗ cần phải lưu ý: chương trình nhẹ hơn không có nghĩa là học sinh yếu hơn. PISA không đo em học được bài khó đến đâu. PISA đo em có dùng được toán để giải quyết một tình huống thật hay không: đọc một biểu đồ, so sánh hai gói cước, ước lượng một rủi ro. Và ở phép đo đó, học sinh các nước "toán nhẹ" vẫn đang đứng trên chúng ta.
Dữ liệu còn chỉ ra một điều đáng suy nghĩ hơn. Nếu học toán nặng giúp ta giỏi hơn, thì ít nhất ta phải có nhiều học sinh xuất sắc hơn. Thực tế ngược lại: chỉ khoảng 4% học sinh Việt Nam đạt mức xuất sắc môn Toán (mức 5–6), bằng một nửa trung bình OECD (8%). Ở chiều ngược lại, 58% đạt mức năng lực cơ bản, thấp hơn OECD (65%).
Thứ ta thiếu có khi không phải là toán
Nhớ câu anh bạn tôi chê học sinh Úc "đọc hiểu đề kém" chứ? Dữ liệu PISA 2025 nói: Úc 491 điểm môn Đọc hiểu. Việt Nam 392.
Đây mới là con số đáng lưu ý. Điểm Đọc của ta thấp hơn trung bình OECD tới 69 điểm, khoảng cách lớn nhất trong cả bốn lĩnh vực được đánh giá. Chỉ 41% học sinh Việt Nam đạt mức đọc hiểu cơ bản, trong khi ở môn Toán con số này là 58%. Điểm Toán của ta cao hơn điểm Đọc khoảng 50 điểm, thuộc nhóm lệch nhiều nhất, cùng với Macao và Azerbaijan.
Vì sao điều này quan trọng với chính môn Toán? Vì một câu hỏi Toán của PISA gần như không bao giờ là "giải phương trình này". Nó là một đoạn văn: một tình huống mua bán, một biểu đồ, một bảng giá, và câu hỏi "nên chọn phương án nào và vì sao". Em có thể giỏi giải tích, nhưng nếu không đọc ra được đề bài muốn gì, kiến thức ấy đành đứng ngoài cửa. Ta mài dao rất kỹ, nhưng nhiều em chưa đọc được công thức nấu ăn.
Để công bằng, cần nói thêm: năm 2025 là lần đầu Việt Nam thi trên máy tính, và đề Đọc đòi hỏi đọc văn bản số, chuyển qua lại giữa nhiều màn hình, đọc bảng biểu động. Một phần khoảng cách có thể đến từ kỹ năng đọc trên màn hình, không đơn thuần là "trẻ ít đọc sách". Nhưng dù nguyên nhân là gì, thông điệp vẫn vậy: đọc hiểu là nền móng của mọi môn học, kể cả Toán.
… nhưng PISA chỉ là lớp bề mặt.
Toán học ở phương Tây thực sự trỗi dậy khi vào đại học.
Ở cấp đại học, triết lý giáo dục đảo ngược hoàn toàn: "Toán học không dành cho số đông." Chỉ những sinh viên thực sự đam mê và có năng lực mới theo nổi. Và điều trớ trêu là chính những người giỏi toán nhất thế giới từ châu Á, châu Âu lục địa lại tìm đến các trường đại học phương Tây để học, nghiên cứu và phát minh.
Giải Nobel, Fields, các lý thuyết khoa học đột phá phần lớn vẫn thuộc về Mỹ và các nước Tây Âu. Bởi vì dù phổ thông của họ nhẹ, đại học và hệ sinh thái nghiên cứu thì cực nặng. Còn chúng ta, theo tôi, đôi khi lại đẩy toán học hàn lâm xuống cả cấp tiểu học, khiến nhiều học sinh mất định hướng, mất động lực, rồi mất luôn niềm tin vào bản thân.
Thế nên, nói "Tây học toán nhẹ" là đúng nếu ta đang so độ khó của chương trình phổ thông. Nhưng nói "Tây chưa giỏi toán" thì sai, kể cả ở mức trung bình, và càng sai khi nhìn lên đỉnh cao. Anh bạn tôi từng phàn nàn rằng Tây "dở" nên mới phải đi "nhập khẩu" nhân tài từ các nước đang phát triển. Thực ra, đó là chiến lược khôn ngoan. Họ biết cách nhận diện và tận dụng chất xám toàn cầu. Bằng chứng là những nhân tài được họ "thu hút" thường nở hoa đúng lúc trong chính hệ sinh thái giáo dục mà họ tạo ra.
Tất nhiên, phương Tây cũng có vấn đề ...
Mức đầu tư chênh lệch một trời một vực. Năm 2024, ngân sách nhà nước Việt Nam chi cho giáo dục – đào tạo khoảng 380 nghìn tỷ đồng (chừng 15 tỷ USD), trong khi cả nước có hơn 23 triệu học sinh mầm non và phổ thông, chưa tính sinh viên. Úc, với dân số chỉ bằng khoảng một phần tư Việt Nam, đã chi hơn 110 tỷ AUD cho giáo dục các cấp (cả nguồn công lẫn tư) từ năm 2015. Hai con số không cùng cách tính, nhưng đủ để hình dung khoảng cách. Vậy mà hiệu quả chưa chắc cách biệt tương ứng: điểm Toán PISA của Úc đã giảm 46 điểm kể từ năm 2003, xuống mức thấp nhất từ trước đến nay, và nước này cũng đang loay hoay với bài toán thiếu giáo viên.
Nhìn rộng hơn, PISA 2025 ghi nhận điểm trung bình OECD thấp nhất từ trước đến nay ở cả ba môn. Riêng môn Toán, trung bình OECD đã giảm 22 điểm từ 2015 đến 2025, tương đương hơn một năm học.
Và xu hướng ấy chạm đến cả nơi mà nhiều người Việt, trong đó có anh bạn tôi thời còn ở Việt Nam, từng coi là hình mẫu: Phần Lan. Ba năm trước, học sinh Phần Lan đạt 484 điểm Toán; năm nay còn 469, chỉ nhỉnh hơn trung bình OECD một chút. So với năm 2015, cứ 100 học sinh thì nay có thêm 17 em chưa đạt mức Toán cơ bản.
Năm ngoái, tôi viết rằng vấn đề của Phần Lan nằm ở chênh lệch giữa trường tốt và trường kém. Dữ liệu năm nay buộc tôi sửa lại: khoảng cách giữa các trường ở Phần Lan vẫn khá nhỏ; khoảng cách đang giãn ra nằm ngay bên trong từng trường, giữa em học tốt và em đang chật vật. Tôi đang làm giáo dục theo chương trình Phần Lan, nên viết ra những con số này không dễ chịu gì. Nhưng chính vì thế mà tôi càng phải viết. Thần thánh hóa một mô hình, tin rằng cứ làm y hệt Phần Lan là con mình sẽ giỏi, cũng là một cách để cảm xúc dẫn đường, giống hệt anh bạn tôi thời còn ở Việt Nam. Không có mô hình nào miễn nhiễm với khó khăn, và cũng không có mô hình nào nên được "bê nguyên" từ nơi này sang nơi khác. Việc của người làm giáo dục là giữ lại phần cốt lõi đã được khoa học ủng hộ, như cho trẻ học qua chơi, tôn trọng nhịp phát triển riêng của từng em, tin tưởng và trao quyền cho giáo viên; rồi điều chỉnh phần còn lại cho hợp với trẻ em và gia đình Việt Nam. Và quan trọng không kém: dám nhìn thẳng vào dữ liệu, kể cả khi dữ liệu không đẹp như ta mong.
Vấn đề không phải là Tây tốt hay ta giỏi, mà là: ta đang nhìn họ bằng lăng kính nào.
Nếu học hỏi, thì cần học có chọn lọc. Nếu phê phán, thì cần phê phán bằng dữ kiện. Còn nếu chỉ mang cảm xúc ra làm thước đo, thì ta mãi loay hoay trong một trò chơi trí tuệ mà phần thua thuộc về… nhận thức của chính mình.
Việt Nam có một lợi thế quý giá: lòng hiếu học. Nhưng để lòng hiếu học trở thành sức mạnh quốc gia, thì điều ta cần thêm là một triết lý giáo dục thực tế, tiết kiệm thời gian, phân tầng hợp lý và nhất là: đừng bắt ai cũng phải giỏi Toán. Toán là một vũ khí tinh vi. Đưa nó cho số đông mà không có chiến lược, đôi khi chỉ tạo ra một thế hệ biết cầm dao mổ trâu… để gọt vỏ cam: tốn công, sai mục tiêu, mà chẳng hiểu mình đang làm gì.
Và nếu phải chọn một việc để bắt đầu, tôi sẽ không chọn thêm một lớp học thêm Toán. Tôi chọn một cuốn sách. Phân tích dữ liệu PISA của OECD từng cho thấy học sinh 15 tuổi được cha mẹ đọc sách cho nghe từ những năm đầu đời đến tiểu học có điểm Đọc hiểu cao hơn rõ rệt, kể cả khi so các gia đình có điều kiện kinh tế – xã hội tương đương.
Nhiều nghiên cứu theo dõi trẻ từ mẫu giáo cũng cho thấy năng lực ngôn ngữ sớm dự báo cả thành tích Toán về sau. Đó là tương quan, chưa phải tuyệt đối. Nhưng ở lớp mầm non tại HEI Schools Saigon Central, toán vẫn luôn bắt đầu từ một câu chuyện: chú thỏ đếm cà rốt, bạn gấu chia bánh cho đều.
Vì trước khi nằm trong phương trình, con số đã nằm trong câu chuyện. Và thứ đáng giữ nhất không nằm ở bảng xếp hạng, mà ở chỗ, sau mười lăm năm đi học, một đứa trẻ có còn muốn đọc, muốn hỏi, muốn học nữa hay không.
Bình luận